નવી દિલ્હી: છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરીને લઈને ચાલી રહેલી રાજનીતિ વચ્ચે હવે કેન્દ્ર સરકારે પણ તેની જાહેરાત કરી દીધી છે. બુધવારે રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિએ વસ્તી ગણતરીની સાથે જાતિ ગણતરીને પણ મંજૂરી આપી દીધી છે. આઝાદી પછી આ પ્રથમ વખત બનશે, કારણ કે અત્યાર સુધી ઘણી વખત જાતિ સર્વે થયા છે, પરંતુ સંપૂર્ણ ગણતરી થઈ નથી.
આ જ કારણ છે કે સરકાર દ્વારા નિર્ણયની જાહેરાત સાથે જ ફરી એકવાર રાજકીય નિવેદનબાજી તેજ થઈ ગઈ છે. કોંગ્રેસ સહિત ઘણા વિપક્ષી દળો જ્યાં તેને પોતાની જીત ગણાવી રહ્યા છે, તો ભાજપે ઇતિહાસ સ્પષ્ટ કર્યો અને કહ્યું કે જાતિ ગણતરી પ્રથમ વખત થવા જઈ રહી છે. આ નિર્ણય પછી એક તરફ દેશનું ધ્યાન પાકિસ્તાનથી હટીને ઘરેલું રાજનીતિ પર આવ્યું, તો બીજી તરફ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એક જ ઝાટકે વિપક્ષનો મોટો ચૂંટણી મુદ્દો પણ છીનવી લીધો.
ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં બિહારમાં ચૂંટણી યોજાવાની છે, જ્યાં વિપક્ષી મહાગઠબંધન આને સૌથી મોટો મુદ્દો બનાવવાની તૈયારીમાં હતું. હવે ચૂંટણીમાં શ્રેયની હોડ જામશે, જ્યાં એનડીએ તરફથી એવું જણાવવામાં આવશે કે આઝાદી પછી પ્રથમ વખત જાતિ ગણતરી થવા જઈ રહી છે. નિર્ણયની માહિતી આપતાં માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે વિવિધ રાજ્યોમાં જાતિ ગણતરીના નામે થયેલા જાતિ સર્વે પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે બંધારણની કલમ ૨૪૬ ની કેન્દ્રીય સૂચિમાં વસ્તી ગણતરીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, તેથી રાજ્યોને જાતિ ગણતરી કરવાનો અધિકાર નથી.
અશ્વિની વૈષ્ણવના જણાવ્યા અનુસાર, ઘણા રાજ્યોએ સર્વેના માધ્યમથી જાતિઓની વસ્તી ગણતરી કરવાનો દાવો કર્યો, પરંતુ તેમના પર રાજકીય હિતો સાધવા અને બિન-પારદર્શક રીતે સર્વે કરાવવાના આરોપો લાગ્યા. દેખીતી રીતે, આ પ્રકારના જાતિ સર્વેએ સમાજમાં ભ્રમ ફેલાવવાનું કામ કર્યું છે. મનમોહન સિંહ સરકારે પણ જાતિ ગણતરી કરાવવાની જાહેરાત કરી હતી, પરંતુ માત્ર સર્વે જ કરાવ્યો હતો, જેનું નામ એસઈસીસી હતું.
અશ્વિની વૈષ્ણવના જણાવ્યા અનુસાર, દેશના સામાજિક માળખાને રાજકીય દબાણથી દૂર રાખવા માટે કેબિનેટે રાજ્યોના સર્વેની જગ્યાએ મૂળ વસ્તી ગણતરીમાં જાતિઓની ગણતરીનો સમાવેશ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. જાતિઓની પારદર્શક રીતે ગણતરીથી સમાજને આર્થિક અને સામાજિક રીતે મજબૂત બનાવવો અને દેશનો વિકાસ સુનિશ્ચિત કરવો શક્ય બનશે. તેમણે કહ્યું કે આ પહેલાં સરકારે ૨૦૧૯ માં ગરીબ વર્ગો માટે ૧૦ ટકા અનામત આપવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય કર્યો હતો, જેને સમાજના તમામ વર્ગોએ સ્વીકાર્યો હતો.
અશ્વિની વૈષ્ણવે જાતિ ગણતરીને મુખ્ય રાજકીય મુદ્દો બનાવનાર કોંગ્રેસની ટીકા કરી હતી. તેમના અનુસાર, હકીકત એ છે કે કોંગ્રેસની સરકારોએ આજ સુધી જાતિ ગણતરીનો વિરોધ કર્યો છે. તેનું પ્રમાણ એ છે કે આઝાદી પછીની તમામ વસ્તી ગણતરીઓમાં જાતિની ગણતરી કરવામાં જ આવી નથી. જાતિ ગણતરીના મુદ્દાને કોંગ્રેસ અને ઇન્ડિયા ગઠબંધનના પક્ષો દ્વારા માત્ર રાજકીય લાભ માટે ઉપયોગ કરવાનો આરોપ લગાવતા તેમણે કહ્યું કે મનમોહન સિંહ સરકારે ૨૦૧૦ માં સંસદમાં ખાતરી આપવા છતાં તેને કરાવ્યું નહોતું.
જાતિ ગણતરી પર મંત્રીમંડળ જૂથની ભલામણ છતાં મનમોહન સિંહ સરકારે સામાજિક, આર્થિક, જાતિ ગણતરીના નામે માત્ર સર્વે કરાવ્યો હતો. નોંધનીય છે કે જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી ૧૯૩૧ માં વસ્તી ગણતરીની સાથે થઈ હતી. આ જ જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરીના આંકડાઓના આધારે ઓબીસી અનામત માટે મંડલ કમિશને ૧૯૮૦ માં પોતાનો અહેવાલ સોંપ્યો હતો અને તત્કાલીન વડાપ્રધાન વીપી સિંહે ૧૯૯૧ માં તેને લાગુ કર્યો હતો. પરંતુ પછાત જાતિઓની વર્તમાન વસ્તી જાણવા અને તે મુજબ તેમના ઉત્થાન માટે નીતિઓ બનાવવા માટે જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી કરાવવાની માંગ વધી રહી હતી.
વર્તમાન સ્વરૂપ નક્કી કરવા માટે સર્વપક્ષીય સમિતિની રચના થઈ શકે છે. ૨૦૧૧ ના સામાજિક આર્થિક અને જાતિ ગણતરી (એસઈસીસી) માંથી શીખ લઈને સરકાર તેનું સ્વરૂપ નક્કી કરવા માટે સર્વપક્ષીય સમિતિની રચના કરી શકે છે. ૨૦૧૧ ની એસઈસીસીમાં ૧૯૩૧ ની ૪૧૪૭ જાતિઓની સરખામણીમાં ૪૬.૮૦ લાખ જાતિઓ નોંધાઈ હતી.
આ વખતે સરકાર વસ્તી ગણતરીની સાથે સાથે જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી કરાવવા માટે ફૂલપ્રૂફ મોડેલ તૈયાર કરવા માંગે છે. મુદ્દાની સંવેદનશીલતાને જોતા સરકાર આ અંગે સર્વસંમતિ બનાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે અને તેનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ સર્વપક્ષીય સમિતિની રચના છે, જેની ભલામણો અનુસાર જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી કરવામાં આવશે.