નવી દિલ્હી 1 મે 2025: એક મહત્વપૂર્ણ પગલામાં, કેન્દ્ર સરકારે બુધવારે આગામી રાષ્ટ્રવ્યાપી વસ્તી ગણતરીમાં જાતિ આધારિત ડેટા સંગ્રહનો સમાવેશ કરવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો. રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયો બાદ આમ બન્યું છે. એક પત્રકાર પરિષદને સંબોધતા, કેન્દ્રીય મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે આ સમાવેશ પારદર્શક રીતે કરવામાં આવશે, જે એક મુખ્ય નીતિગત પરિવર્તન છે જે આગામી વર્ષોમાં સામાજિક અને આર્થિક નીતિનિર્માણને ફરીથી આકાર આપી શકે છે.

તેમણે કહ્યું કે વસ્તી ગણતરી એક કેન્દ્રીય વિષય છે, છતાં ઘણા રાજ્યો, મુખ્યત્વે વિરોધ પક્ષો દ્વારા શાસિત, રાજકીય પ્રેરણાઓ સાથે, પોતાના જાતિ સર્વેક્ષણો હાથ ધર્યા છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર સંપૂર્ણ પારદર્શિતા અને ન્યાયીપણા સાથે રાષ્ટ્રીય સ્તરે જાતિ ગણતરી કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. રાષ્ટ્રવ્યાપી વસ્તી ગણતરી, જે મૂળ એપ્રિલ 2020 માં શરૂ થવાની હતી, તે કોવિડ-19 રોગચાળાના ફાટી નીકળવાના કારણે મુલતવી રાખવામાં આવી હતી.

સરકાર આગામી રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરીમાં જાતિ ગણતરીનો સમાવેશ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે, તે લગભગ એક સદી પહેલા - 1931 માં હાથ ધરવામાં આવેલી છેલ્લી પૂર્ણ જાતિ વસ્તી ગણતરીની યાદોને તાજી કરે છે. બ્રિટિશ વસાહતી શાસન દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવેલી તે ઐતિહાસિક કવાયત હજુ પણ દેશના સામાજિક-રાજકીય માળખા પર લાંબી છાયા મૂકે છે.

1931 જાતિ વસ્તી ગણતરીનું મહત્વ

અહેવાલો અનુસાર, 1901 માં સમાન પ્રયાસ બાદ, 1931 ની વસ્તી ગણતરી જાતિઓની ગણતરી કરવા માટે માત્ર બીજી હતી. તે તે સમયે ભારતીય સમાજની રચનામાં મહત્વપૂર્ણ આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરે છે. સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાંની એક એ અંદાજ હતો કે અન્ય પછાત વર્ગો (OBCs) ભારતની તે સમયની 271 મિલિયન (27 કરોડ) વસ્તીમાં 52% હિસ્સો ધરાવે છે. આ એક ડેટા પોઇન્ટ પાછળથી મંડલ કમિશનના 1980 ના અહેવાલનો આધાર બન્યો, જેમાં સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં OBC માટે 27% અનામતની ભલામણ કરવામાં આવી હતી - એક નીતિ જે આખરે 1990 માં લાગુ કરવામાં આવી હતી.

એવું કહેવાય છે કે આવી કવાયત હાથ ધરવી તે સમયે તેના પડકારો વિના નહોતી. અગાઉની વસ્તી ગણતરીઓમાં વારંવાર પદ્ધતિસરના ફેરફારો જોવા મળ્યા. ઉદાહરણ તરીકે, 1881 ની વસ્તી ગણતરીમાં, ફક્ત એક લાખથી વધુ સભ્યો ધરાવતા જાતિ જૂથોનું દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. 1901 સુધીમાં, વસ્તી ગણતરી કમિશનર એચ.એચ. રિસ્લેના નેતૃત્વ હેઠળ, સિસ્ટમ વર્ણ-આધારિત વંશવેલો તરફ વળ્યો, જેના કારણે સત્તાવાર વર્ગીકરણ દ્વારા તેમની સામાજિક સ્થિતિ સુધારવા માટે આતુર વિવિધ જાતિઓ તરફથી વ્યાપક વિરોધ થયો.

જાતિ વસ્તી ગણતરી શું છે?

રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરી દરમિયાન જાતિ ઓળખ પરના ડેટાનો વ્યવસ્થિત સંગ્રહ જાતિ વસ્તી ગણતરીમાં થાય છે. ભારત જેવા દેશમાં, જ્યાં શિક્ષણ, નોકરીઓ અને સામાજિક મૂડીની પહોંચને આકાર આપવામાં જાતિ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે, આવા ડેટા નીતિ નિર્માતાઓને વસ્તી વિષયક, આર્થિક સ્થિતિ અને વિવિધ સમુદાયોના પ્રતિનિધિત્વનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. અનામત નીતિઓ, કલ્યાણ યોજનાઓ અને સામાજિક ન્યાય કાર્યક્રમો ઘડવામાં આ આંતરદૃષ્ટિ મહત્વપૂર્ણ છે.

તે શા માટે બંધ કરવામાં આવ્યું?

આઝાદી પછી, તત્કાલીન નહેરુ સરકારે જાતિ ગણતરી બંધ કરવાનું પસંદ કર્યું, દલીલ કરી કે તે રાષ્ટ્રીય એકતાને નબળી પાડી શકે છે અને સામાજિક વિભાજનને વધુ ગાઢ બનાવી શકે છે. એવું કહેવાય છે કે પ્રદેશોમાં જાતિઓ અને પેટા-જાતિઓની તીવ્ર વિવિધતાએ પણ પ્રક્રિયાને વહીવટી રીતે જટિલ બનાવી હતી. જોકે, સ્વતંત્રતા પછીના નેતાઓએ જાતિ-આધારિત ઓળખ ઘટાડવા અને એકીકૃત રાષ્ટ્રીય ઓળખને મજબૂત બનાવવાનો હેતુ રાખ્યો હતો.

જાતિ વસ્તી ગણતરી હવે શા માટે જરૂરી છે?

છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં, વધતી જતી સામાજિક અસમાનતાઓ અને વધતી જતી રાજકીય માંગણીઓએ જાતિ વસ્તી ગણતરી માટે હાકલ ફરી શરૂ કરી છે. અહીં શા માટે તેને નવી તાકીદ મળી છે તે છે:

સામાજિક ન્યાય: સચોટ જાતિ ડેટા શિક્ષણ, નોકરીઓ અને કલ્યાણ કાર્યક્રમોમાં અનામત નીતિઓની અસરકારકતામાં વધારો કરી શકે છે. તે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા જૂથોને વધુ ચોક્કસ રીતે ઓળખવામાં અને તેમને યોગ્ય સમર્થન મળે તેની ખાતરી કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
નીતિ સુધારણા: પોપ્યુલેશન ફાઉન્ડેશન ઓફ ઈન્ડિયાના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર પૂનમ મુત્રેજાના મતે, જાતિ વસ્તી ગણતરી શિક્ષણ, આરોગ્યસંભાળ, પોષણ અને સામાજિક સુરક્ષામાં અસમાનતાઓને ઉજાગર કરી શકે છે - આમ વધુ સમાવિષ્ટ અને પ્રતિભાવશીલ નીતિઓના નિર્માણમાં મદદ કરે છે.
રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ: વિશ્વસનીય જાતિ ડેટા રાજકીય પક્ષોને સમુદાયોમાં પ્રતિનિધિત્વના અંતરનું મૂલ્યાંકન કરવા અને તે મુજબ તેમની ચૂંટણી વ્યૂહરચનાઓ સુધારવાની મંજૂરી આપે છે.
રાજ્ય-સ્તરની માંગ: બિહાર અને તેલંગાણા જેવા રાજ્યોએ પહેલાથી જ પોતાના જાતિ સર્વેક્ષણો હાથ ધર્યા છે, જે આવા ડેટાના વ્યવહારિક મૂલ્યની રૂપરેખા આપે છે અને એક રાષ્ટ્રની માંગને ઉત્તેજિત કરે છે.

વ્યાપક કવાયત.
સામાજિક-આર્થિક અસમાનતાઓ: જાતિ તકો અને સંસાધનોની પહોંચને અસર કરવાનું ચાલુ રાખે છે. નક્કર ડેટા વિના, અસરકારક, લક્ષિત નીતિઓ ડિઝાઇન કરવી એક પડકાર રહે છે.

આગળના પડકારો

તેના મહત્વ હોવા છતાં, જાતિ વસ્તી ગણતરીનો અમલ પડકારોથી ભરપૂર છે. ભારતની વિશાળ વિવિધતા - હજારો જાતિઓ અને પેટા-જાતિઓ સાથે - વર્ગીકરણ અને માનકીકરણને અત્યંત જટિલ બનાવે છે. ટીકાકારોને સામાજિક વિભાજનને વધુ ગાઢ બનાવવા અથવા જાતિ ઓળખને મજબૂત બનાવવાના જોખમનો પણ ડર છે. ભૂતકાળના અનુભવો, જેમ કે 2011 સામાજિક-આર્થિક અને જાતિ વસ્તી ગણતરી (SECC) ના ડેટાનો મર્યાદિત ઉપયોગ, વ્યવહારિક અમલીકરણ અંગે પણ ચિંતાઓ ઉભી કરે છે. જો કે, કાળજીપૂર્વક આયોજન અને પારદર્શક અભિગમ સાથે, આ અવરોધોને તકોમાં ફેરવી શકાય છે. જો આ કવાયત, જો જવાબદારીપૂર્વક અમલમાં મૂકવામાં આવે તો, સમાવિષ્ટ શાસનને મજબૂત બનાવી શકે છે અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોને સશક્ત બનાવી શકે છે.