નવી દિલ્‍હી, તા.૨: ૨૨ એપ્રિલે કાશ્‍મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારત પાકિસ્‍તાન પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ભારત ઇચ્‍છે છે કે પાકિસ્‍તાન આતંકવાદને ટેકો આપતા પૈસા મોકલવાનું બંધ કરે. આ માટે ભારત બે પગલાં ભરવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. સૌ પ્રથમ, ભારત પાકિસ્‍તાનને ફાઇનાન્‍શિયલ એક્‍શન ટાસ્‍ક ફોર્સની ‘ગ્રે લિસ્‍ટ'માં પાછું મૂકવાનો પ્રયાસ કરશે. FATF વિશ્વભરમાં મની લોન્‍ડરિંગ અને આતંકવાદ ભંડોળ પર નજર રાખે છે. બીજું, ભારત આંતરરાષ્‍ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ તરફથી પાકિસ્‍તાનને આપવામાં આવતી ૭ બિલિયન ડોલરની સહાયનો વિરોધ કરશે. ભારતનું કહેવું છે કે પાકિસ્‍તાન આ પૈસાનો ઉપયોગ ખોટા કાર્યો અને આતંકવાદી હુમલાઓ માટે કરી શકે છે.

જૂન ૨૦૧૮ માં પાકિસ્‍તાનને ગ્રે લિસ્‍ટમાં મૂકવામાં આવ્‍યું હતું. ઓક્‍ટોબર ૨૦૨૨ માં, તેને આ લિસ્‍ટમાંથી દૂર કરવામાં આવ્‍યું. ગ્રે લિસ્‍ટમાં રહેવાથી દેશમાં વિદેશી રોકાણ ઘટે છે. વ્‍યવસાય કરતા લોકોએ વધુ કાળજી લેવી પડશે. ધ ઇન્‍ડિયન એક્‍સપ્રેસે બે સરકારી અધિકારીઓને ટાંકીને જણાવ્‍યું હતું કે આનાથી પાકિસ્‍તાનથી ભારતમાં, ખાસ કરીને જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરમાં ગેરકાયદેસર નાણાંનો પ્રવાહ અટકી ગયો હતો.

પાકિસ્‍તાનને ગ્રે લિસ્‍ટમાં નાખવા માટે, ભારતને FATF સભ્‍ય દેશોના સમર્થનની જરૂર પડશે. એક અધિકારીએ જણાવ્‍યું કે આ સંદર્ભમાં વાતચીત ચાલી રહી છે. FATF પાસે એક પ્રક્રિયા છે જેના હેઠળ સભ્‍ય દેશો આ મુદ્દો ઉઠાવવાનું કહી શકે છે. પછી FATFની બેઠકમાં તેનો નિર્ણય લેવામાં આવશે. FATFનું એક સત્ર વર્ષમાં ત્રણ વખત યોજાય છે. આ બેઠક સામાન્‍ય રીતે ફેબ્રુઆરી, જૂન અને ઓક્‍ટોબરમાં યોજાય છે. પાકિસ્‍તાન વિરુદ્ધ કેસ નાણાકીય લોન્‍ડરિંગ, આતંકવાદને ભંડોળ પૂરું પાડવા અથવા શષાોના પ્રસાર સંબંધિત ધમકીઓના આધારે દાખલ કરવામાં આવશે.

FATF માં ૪૦ સભ્‍યો છે. ૨૦૦ થી વધુ દેશોએ FATF ની ભલામણોનું પાલન કરવાનું વચન આપ્‍યું છે. ભારતે સભ્‍ય દેશોનો ટેકો મેળવવો પડશે. પહેલગામ હુમલા બાદ ભારતને ૨૩ FATF સભ્‍ય દેશો તરફથી શોકના સંદેશા મળ્‍યા છે. આમાં બ્રિટન, અમેરિકા, ફ્રાન્‍સ, જર્મની, ઓસ્‍ટ્રેલિયા, યુરોપિયન કમિશન અને સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ જેવા ખાડી દેશોના નામ શામેલ છે. આ બતાવે છે કે ભારતને કેટલો ટેકો મળી શકે છે.

પાકિસ્‍તાન FATFનું સભ્‍ય નથી પરંતુ એશિયા પેસિફિક ગ્રુપ ઓન મની લોન્‍ડરિંગનું સભ્‍ય છે. APG એક એવી સંસ્‍થા છે જે FATF ની જેમ કામ કરે છે. ભારત FATF અને APG બંનેનું સભ્‍ય છે. મે મહિનામાં યોજાનારી IMF બેઠકમાં પણ ભારત પાકિસ્‍તાનનો વિરોધ કરશે. IMF જુલાઈ ૨૦૨૪ માં પાકિસ્‍તાનને ૭ બિલિયન ડોલરની સહાય આપવા માટે સંમત થયું હતું. આ સહાય ૩૭ મહિનામાં આપવામાં આવશે. IMF પાકિસ્‍તાનના પ્રદર્શનની છ વખત સમીક્ષા કરશે. આગામી હપ્તો લગભગ ૧ બિલિયનનો હશે, જે સમીક્ષા પસાર થયા પછી જ પ્રાપ્ત થશે. ભારતનું કહેવું છે કે પાકિસ્‍તાન આ પૈસાનો ઉપયોગ ખોટા કાર્યો અને આતંકવાદી હુમલાઓ માટે કરી શકે છે. ધ ઇન્‍ડિયન એક્‍સપ્રેસ એ આ અંગે IMF અને નાણા મંત્રાલયને પ્રશ્નો પૂછયા હતા, પરંતુ તેમને કોઈ જવાબ મળ્‍યો ન હતો.

જ્‍યારે પાકિસ્‍તાનને ગ્રે લિસ્‍ટમાંથી દૂર કરવામાં આવ્‍યું હતું, ત્‍યારે ભારતે કહ્યું હતું કે પાકિસ્‍તાનને કેટલાક જાણીતા આતંકવાદીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાની ફરજ પડી હતી. આમાં ૨૬/૧૧ ના મુંબઈ હુમલામાં સામેલ આતંકવાદીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. ભારતે એમ પણ કહ્યું હતું કે વિશ્વના હિતમાં એ સ્‍પષ્ટ છે કે પાકિસ્‍તાને તેની ધરતી પરથી નીકળતા આતંકવાદ અને આતંકવાદી ભંડોળ સામે વિશ્વસનીય, ચકાસણીયોગ્‍ય, બદલી ન શકાય તેવી અને સતત કાર્યવાહી કરવી જોઈએ. મતલબ કે, પાકિસ્‍તાને આતંકવાદ સામે કાર્યવાહી ચાલુ રાખવી જોઈએ.

FATF એ સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૪ માં ભારત પરના એક અહેવાલમાં જણાવ્‍યું હતું કે ભારત આતંકવાદી જૂથો તરફથી ખતરોનો સામનો કરી રહ્યું છે. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે ઇસ્‍લામિક સ્‍ટેટ અથવા અલ-કાયદા સાથે જોડાયેલા જૂથો જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરમાં સૌથી મોટો ખતરો બની શકે છે.

ગેરકાયદેસર નાણાંના પ્રવાહને રોકવા માટે FATF એ દેશોને કેટલાક પગલાં સૂચવ્‍યા છે. આ ૪૦ ભલામણોમાં વહેંચાયેલા છે. આ ભલામણો સાત અલગ અલગ ક્ષેત્રોને આવરી લે છેઃ (૧) AML/CFT નીતિઓ અને સંકલન, (૨) મની લોન્‍ડરિંગ અને જપ્તી, (૩) આતંકવાદી ધિરાણ, (૪) નિવારક પગલાં, (૫) કાનૂની વ્‍યક્‍તિઓ અને વ્‍યવસ્‍થાઓની પારદર્શિતા અને લાભદાયી માલિકી, (૬) સક્ષમ અધિકારીઓની સત્તાઓ અને જવાબદારીઓ અને અન્‍ય સંસ્‍થાકીય પગલાં, (૭) આંતરરાષ્‍ટ્રીય સહયોગ. AML/CFT એટલે એન્‍ટી-મની લોન્‍ડરિંગ/કાઉન્‍ટર-ટેરરિસ્‍ટ ફાઇનાન્‍સિંગ.

FATF એ વાતનું નિરીક્ષણ કરે છે કે શું દેશો FATF નિયમોનો સંપૂર્ણ અમલ કરી રહ્યા છે. FATF ટીમો દેશોની મુલાકાત લે છે અને જુએ છે કે તેઓ મની લોન્‍ડરિંગ, આતંકવાદ અને શષાોના પ્રસારને રોકવા માટે શું કરી રહ્યા છે. આ અહેવાલોની બારીકાઈથી તપાસ કરવામાં આવે છે, જેમાં વિવિધ દેશોના સભ્‍યો અન્‍ય દેશોનું મૂલ્‍યાંકન કરે છે. દેશની મની લોન્‍ડરિંગ વિરોધી અને આતંકવાદ વિરોધી ધિરાણ પ્રણાલીઓનું વિશ્‍લેષણ કર્યા પછી, પરસ્‍પર મૂલ્‍યાંકન તે દેશની પ્રણાલીઓને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે ભલામણો કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે FATF ટીમો દેશોને જણાવે છે કે તેઓ તેમની સિસ્‍ટમ કેવી રીતે સુધારી શકે છે. (રર.૧૯)