રાંચી: ઝારખંડ હાઈકોર્ટે ગિરિડીહ જિલ્લામાં સ્થિત પારસનાથ હિલને જૈન સમુદાય માટે "પવિત્ર ધાર્મિક સ્થળ" તરીકે રાજ્ય સરકાર દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યા બાદ મહત્વપૂર્ણ આદેશ આપ્યો છે. હાઈકોર્ટે રાજ્ય સરકારને 2023ના મેમોરેન્ડમને તાત્કાલિક અસરથી લાગુ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે, જે અંતર્ગત દારૂના વેચાણ અને વપરાશ, માંસાહારી ભોજન પીરસવા અને પર્યટન તેમજ ઇકો-ટુરિઝમ પ્રવૃત્તિઓની યોજના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
ચીફ જસ્ટિસ એમ.એસ. રામચંદ્ર રાવ અને જસ્ટિસ દીપક રોશને તેમના આદેશમાં અનેક નિર્દેશો આપ્યા છે:
(i) પ્રતિવાદીઓ 2019ની સૂચના અને 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમને લાગુ કરવા અને તેનું સખત પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે તમામ જરૂરી પગલાં લે.
(ii) સચિવ, જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તામંડળ, ગિરિડીહને અરજદાર અને પ્રતિવાદીઓને નોટિસ આપ્યા બાદ પારસનાથ હિલની મુલાકાત લેવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવે છે, જેથી (i) પારસનાથ હિલ પર શાળાઓ/આંગણવાડીઓ અસ્તિત્વમાં છે કે કેમ અને શું તેના પર કોઈ ખનન પ્રવૃત્તિઓ ચાલી રહી છે તેની તપાસ કરી શકાય; (ii) પારસનાથ હિલ પર કેટલી રચનાઓ ઊભી કરવામાં આવી છે અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે (વ્યાપારી અથવા રહેણાંક; અને સરકારી/ખાનગી); અને
(iii) શું આવી રચનાઓ યોગ્ય બાંધકામ પરવાનગી મેળવ્યા બાદ કાયદેસર રીતે ઊભી કરવામાં આવી છે. પ્રતિવાદીઓએ આ સંદર્ભમાં જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તામંડળ, ગિરિડીહના સચિવને રેકોર્ડ સબમિટ કરવા જોઈએ જેથી સત્તાવાર વ્યક્તિ તેની ચકાસણી કરી શકે.
(iv) પોલીસ અધિક્ષક, ગિરિડીહ 2019ની સૂચના અને 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમના અસરકારક અમલીકરણને સુનિશ્ચિત કરવા માટે પારસનાથ હિલ પર હોમગાર્ડની સંખ્યામાં વધારો કરશે.
સંદર્ભ માટે, પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયે ઓગસ્ટ 2019માં "પારસનાથ હિલની આસપાસ ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન નિયુક્ત કરતી" એક સૂચના જારી કરી હતી. આ સૂચનાની કલમ 3(18) (પૃષ્ઠ 84) અને 7 (પૃષ્ઠ 88) માં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકાર અન્ય વધારાના પગલાં નિર્દિષ્ટ કરશે, જો તેઓ આ સૂચનાની જોગવાઈઓને અસરકારક બનાવવા માટે જરૂરી માનતા હોય.
ત્યારબાદ 2023માં કેન્દ્ર સરકારે પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ હેઠળ એક ઓફિસ મેમોરેન્ડમ જારી કર્યું, જેમાં (a) પારસનાથ હિલની પવિત્રતા અને જૈન સમુદાય માટે તેના મહત્વને સ્વીકાર્યું; (b) રાજ્ય સરકારને હિલની પવિત્રતાનું રક્ષણ કરવા માટે તમામ જરૂરી પગલાં લેવાનો નિર્દેશ આપ્યો, જેમાં દારૂ અને અન્ય માદક દ્રવ્યોના વેચાણ અથવા વપરાશ, માંસાહારી ભોજન પીરસવા અને પ્રાણીઓને નુકસાનકારક કૃત્યો કરવા પર પ્રતિબંધનો સમાવેશ થાય છે; અને (c) હિલ પર પર્યટન અને ઇકો-ટુરિઝમ પ્રવૃત્તિઓની યોજના પર રોક લગાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો.
આ આદેશ જૈન ધાર્મિક ટ્રસ્ટ 'જ્યોત' દ્વારા દાખલ કરાયેલી જાહેર હિતની અરજી (PIL) પર પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, જે અમદાવાદ, ગુજરાત સ્થિત એક ધાર્મિક સંસ્થા છે, જેણે ઝારખંડના ગિરિડીહ જિલ્લામાં પારસનાથ હિલની પવિત્રતાનું રક્ષણ કરવા માટે કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો. અરજદારે દલીલ કરી હતી કે આ હિલ જૈન ધર્મમાં સૌથી પવિત્ર યાત્રાધામોમાંનું એક છે, જે હિન્દુઓ માટે અયોધ્યા અથવા મુસ્લિમો માટે મક્કા જેટલું ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે, અને તેને તેની આધ્યાત્મિકતાને દૂષિત કરતી પ્રવૃત્તિઓથી સુરક્ષિત રાખવું જોઈએ.
કોર્ટે તેના ચુકાદામાં એમ પણ કહ્યું હતું કે પારસનાથ હિલની પવિત્રતાને જાળવવા માટે રાજ્ય સરકારે પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 હેઠળ જારી કરાયેલ 2019ની સૂચના અને 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમમાં નિર્ધારિત પર્યાવરણીય અને ધાર્મિક સુરક્ષાનું સખતપણે પાલન કરવું જોઈએ અને તેને લાગુ કરવું જોઈએ.
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “જ્યારે 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમે પર્યટન અને ઇકો-ટુરિઝમ બંને પ્રવૃત્તિઓ પર રોક લગાવી છે, ત્યારે અમે એ સમજવામાં નિષ્ફળ જઈએ છીએ કે રાજ્ય સરકાર તેની વિરુદ્ધ કેવી રીતે કાર્ય કરી શકે છે અને તેની તારીખ 22.02.2019ની સૂચનાના આધારે પારસનાથ હિલને પ્રવાસી સ્થળ તરીકે ગણવાનું અને ઉપરોક્ત પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી/પ્રસ્તાવિત કરવાનું ચાલુ રાખી શકે છે.”
ટ્રસ્ટ અનુસાર, પારસનાથ હિલ, જેને સમ્મેદ શિખરજી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે તે સ્થળ છે જ્યાં 24 તીર્થંકરોમાંથી 20 એ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. અરજદારે આ પવિત્રતાની ઘણી સરકારી સ્વીકૃતિઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું, જેમાં ઝારખંડ સરકાર દ્વારા 2015નું એક પ્રેસ રિલીઝ અને પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય દ્વારા 2019ની સૂચનાનો સમાવેશ થાય છે, જેણે હિલની આસપાસ ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન નિયુક્ત કર્યો હતો. તેણે પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986ની કલમ 5 હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલ 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં તમામ પર્યટન અને ઇકો-ટુરિઝમ પ્રવૃત્તિઓ પર રોક લગાવવામાં આવી હતી અને રાજ્ય સરકારને ચોક્કસ પ્રતિબંધો લાગુ કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો, જેમ કે દારૂ, માંસાહારી ભોજન અને પ્રાણીઓને નુકસાન પહોંચાડતી અથવા ધાર્મિક સ્થળોને ખલેલ પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ.
આ હોવા છતાં, અરજદારે આરોપ લગાવ્યો હતો કે રાજ્ય ટ્રેકિંગ, પિકનિક, ઝૂ સફારી યોજનાઓ, રસ્તાઓ અને કેન્ટીનનું બાંધકામ અને ગેરકાયદેસર ખનન સહિતની પર્યટન પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવાનું અને મંજૂરી આપવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આ પ્રવૃત્તિને 2019ની સૂચના અને 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમ બંને હેઠળ મંજૂરી આપી શકાય નહીં.
કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે રાજ્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા દાખલ કરાયેલા જવાબના સોગંદનામામાં આ આક્ષેપોનો સંતોષકારક રીતે ખંડન કરવામાં આવ્યો નથી. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “અરજદારની દલીલમાં તથ્ય છે કે 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમની ભાષા તમામ પ્રકારના પર્યટનને આવરી લેવા માટે પૂરતી વ્યાપક છે, જેમાં ઇકો-ટુરિઝમ તેમજ ધાર્મિક પર્યટનનો સમાવેશ થાય છે અને બંને પ્રતિબંધિત છે.”
વધુમાં, કોર્ટે મેદાન પર અપૂરતા અમલીકરણ પગલાં પર સખત વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. 16,000 એકર વિસ્તારનું નિરીક્ષણ કરવા માટે માત્ર 25 હોમગાર્ડ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હોવાની નોંધ લેતા કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “અમે હોમગાર્ડની આટલી ઓછી સંખ્યાથી 2019ની સૂચના અને 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમમાં સમાવિષ્ટ પ્રતિબંધો/નિષેધોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવાની અપેક્ષા રાખી શકતા નથી.”
વધુમાં, હિલ પર મધ્યાહન ભોજનના ભાગરૂપે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા ઇંડા પીરસવાના મુદ્દે, કોર્ટે 2023ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમ હેઠળ બંધનકર્તા પ્રતિબંધને ટાંકીને આની ચકાસણી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “જો આવી શાળાઓ અને આંગણવાડીઓ પારસનાથ હિલ પર સ્થિત હોય, તો તેમાં ઇંડા જેવા માંસાહારી ભોજનના વપરાશને મંજૂરી આપી શકાય નહીં.”
આ બાબતની વધુ સુનાવણી 21 જુલાઈ, 2025ના રોજ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.
વરિષ્ઠ વકીલ ડેરિયસ ખંભાતા, વરિષ્ઠ વકીલ પર્સિવાલ બિલિમોરિયા અને વકીલો ઇન્દ્રજીત સિંહા, ભાવિક લાલન, ખુશ્બુ કતારુકા, વિધિ શાહ અને શુભમ કતારુકાએ અરજદારનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું.