તા. ૧૮ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૯ બુધવાર
News of Monday, 5th May 2025
બગલિહાર બાદ ભારત કિશનગંગા ડેમમાંથી પણ પાણીનો પ્રવાહ રોકી શકે છે : શું પાકિસ્તાન સુકાઈ જશે?
જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતનું પાકિસ્તાન પર દબાણ : સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત કર્યા બાદ નદીઓમાંથી પાણીનો પ્રવાહ રોકવાનું શરૂ

નવી દિલ્હી: જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં મોટાભાગના પ્રવાસીઓ સહિત ૨૬ લોકોના મૃત્યુ બાદ ભારતે પાકિસ્તાન પર દબાણ વધારવાનું શરૂ કર્યું છે. સિંધુ જળ સંધિને "સ્થગિત" કર્યા બાદ નવી દિલ્હીએ પાડોશી દેશ તરફ જતી ભારતીય નદીઓમાંથી પાણીનો પ્રવાહ ઓછો કરવાનું શરૂ કર્યું છે.
અહેવાલો અનુસાર, ભારતે ચિનાબ નદી પરના બગલિહાર ડેમમાંથી પાણીનો પ્રવાહ બંધ કરી દીધો છે અને જેલમ નદી પરના કિશનગંગા ડેમ પર વધુ નિયંત્રણો લાદવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. આ પગલું કેન્દ્રીય જળ સંસાધન મંત્રી સી.આર. પાટીલે પહેલગામ હત્યાકાંડ બાદ વચન આપ્યું હતું કે "પાકિસ્તાનને એક ટીપું પણ પાણી નહીં જાય" તે પછી લેવામાં આવ્યું છે.
ભારતે બગલિહાર ડેમમાંથી પાણીનો પ્રવાહ અટકાવ્યો
ભારતે ચિનાબ નદી પરના બગલિહાર ડેમ દ્વારા પાકિસ્તાનમાં જતો પાણીનો પ્રવાહ અટકાવ્યો છે. જમ્મુ અને કાશ્મીરના રામબન જિલ્લામાં સ્થિત આ ડેમને કારણે અગાઉ પણ નવી દિલ્હી અને ઇસ્લામાબાદ વચ્ચે વિવાદ થયો હતો, જેમાં પાકિસ્તાને વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થી માંગી હતી.
હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ (HT)ના અહેવાલ મુજબ, ભારતે બગલિહાર ડેમ પર ડિસિલ્ટિંગ શરૂ કર્યું અને સ્લુઇસ ગેટ નીચા કર્યા. નેશનલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર કોર્પોરેશન (NHPC)ના એક અધિકારીએ રવિવારે અખબારને જણાવ્યું હતું કે આનાથી પાકિસ્તાન તરફના ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્રવાહમાં ૯૦ ટકા સુધી ઘટાડો થયો છે.
બીજા એક અધિકારીને ટાંકીને કહેવામાં આવ્યું હતું કે, “અમે બગલિહાર હાઇડલ પાવર પ્રોજેક્ટના ગેટ બંધ કરી દીધા છે. અમે જળાશયનું ડિસિલ્ટિંગ કર્યું હતું અને તેને ફરીથી ભરવાનું છે. આ પ્રક્રિયા શનિવારે શરૂ કરવામાં આવી હતી.”
ભારતે ગયા અઠવાડિયે જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં બગલિહાર અને સલાલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સમાં જળાશયની જળસંગ્રહ ક્ષમતા વધારવાનું શરૂ કર્યું હતું. રોઇટર્સ સમાચાર એજન્સીને અનેક સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે રાજ્ય સંચાલિત NHPC લિમિટેડ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના સત્તાવાળાઓ દ્વારા ગુરુવારે કાંપ દૂર કરવા માટે 'જળાશય ફ્લશિંગ' પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હતી.
જળાશય ફ્લશિંગમાં ઊંચા પ્રવાહ દરે પાણી છોડીને જળાશયમાં જમા થયેલા કાંપને દૂર કરવામાં આવે છે. આ ડેમની સંગ્રહ ક્ષમતા પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
એક સૂત્રએ સમાચાર એજન્સીને જણાવ્યું હતું કે, “આવી કવાયત પહેલીવાર થઈ છે અને તે વધુ કાર્યક્ષમ વીજ ઉત્પાદનમાં અને ટર્બાઇન્સને નુકસાન થતું અટકાવવામાં મદદ કરશે.”
સૂત્રએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, “અમને સફાઈ માટે એડજસ્ટેબલ ગેટ ખોલવાનું પણ કહેવામાં આવ્યું હતું, જે અમે ૧ મેથી કર્યું છે.” તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ડેમની કામગીરીને કોઈપણ પ્રતિબંધોથી મુક્ત કરવા માટે આ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
એનડીટીવીના અહેવાલ મુજબ, બગલિહાર ડેમમાંથી પાણીનો પ્રવાહ અટકાવવો એ કામચલાઉ પગલું છે કારણ કે તે મર્યાદિત માત્રામાં જ પાણીનો સંગ્રહ કરી શકે છે, ત્યારબાદ તેને છોડવું પડે છે.
આ પગલાં ભારત દ્વારા પાકિસ્તાન સાથેના દાયકાઓ જૂના જળ-વહેંચણી કરારને સ્થગિત કર્યા બાદ લેવામાં આવ્યા છે.
સિંધુ જળ સંધિ (IWT) મુજબ, ભારત સતલજ, રાવી અને બિયાસની પૂર્વીય નદીઓને નિયંત્રિત કરે છે, જ્યારે પાકિસ્તાન જેલમ, ચિનાબ અને સિંધુની પશ્ચિમી નદીઓને નિયંત્રિત કરે છે. આ સોદો ૧૯ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૬૦ના રોજ વિશ્વ બેંક દ્વારા નવી દિલ્હી અને ઇસ્લામાબાદ વચ્ચે કરવામાં આવ્યો હતો.
પાકિસ્તાન આ સંધિ પર ભારે આધાર રાખે છે જે દેશમાં સિંચાઈ માટે ૮૦ ટકા પાણી પુરવઠાની ખાતરી આપે છે.
શું કિશનગંગા ડેમ હવે પછીનો લક્ષ્ય છે?
ભારત પાકિસ્તાનમાં પાણીનો પ્રવાહ વધુ ઘટાડવા માટે કિશનગંગા ડેમ પર ડિસિલ્ટિંગ કામગીરી શરૂ કરી શકે છે.
ઉત્તરપશ્ચિમ હિમાલયની ગુરેઝ ખીણમાં સ્થિત આ મેગા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટમાં પણ "ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં" જાળવણી કાર્ય થવાની સંભાવના છે. એચટીના અહેવાલ મુજબ, ડેમમાંથી નીચે તરફનું તમામ પાણી બંધ કરવામાં આવશે.
ઇસ્લામાબાદે કિશનગંગા નદી પરના હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્લાન્ટ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે, જે જેલમની ઉપનદી છે અને પાકિસ્તાનમાં નીલમ તરીકે ઓળખાય છે.
ડેમ ભારતને વીજ ઉત્પાદન માટે નીલમ નદીના પાણીને જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં વાળવાની મંજૂરી આપે છે.
ઇસ્લામાબાદે આ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કર્યો છે અને દલીલ કરી છે કે તે સિંધુ જળ સંધિનું ઉલ્લંઘન કરે છે, જે ભારતને "રન-ઓફ-ધ-રિવર" હાઇડલ પ્રોજેક્ટ્સ બનાવવા દે છે જે ન તો નદીના માર્ગમાં ફેરફાર કરે છે અને ન તો નીચે તરફના પાણીના સ્તરમાં ઘટાડો કરે છે. ડોનના અહેવાલ મુજબ, પાકિસ્તાન કહે છે કે આ પ્રોજેક્ટ આ બંને શરતોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
ભારત વિશ્વ બેંકનો દરવાજો ખખડાવી શકે છે
ભારત જળ-વહેંચણી સંધિ સંબંધિત વિવાદની તપાસ માટે વિશ્વ બેંકનો સંપર્ક કરી શકે છે.
ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ (ET)ના અહેવાલ મુજબ, નવી દિલ્હી કિશનગંગા-રટલે હાઇડલ પ્રોજેક્ટ વિવાદ પર IWT હેઠળ કાર્યવાહી સ્થગિત કરવા માટે વિશ્વ બેંક દ્વારા નિયુક્ત તટસ્થ નિષ્ણાતને પૂછે તેવી અપેક્ષા છે.
પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા પછી "બદલાયેલી પરિસ્થિતિ"ને ટાંકીને, ભારત કાર્યવાહીને સ્થગિત કરવા દબાણ કરે તેવી સંભાવના છે. આ પ્રક્રિયામાં ભારત, પાકિસ્તાન અને વિશ્વ બેંકના તટસ્થ નિષ્ણાત માઇકલ લિનો વચ્ચે પરસ્પર સંમત 'કાર્યક્રમ'નો સમાવેશ થતો હતો, જેને અટકાવી શકાય છે.
કિશનગંગા-રટલે પ્રોજેક્ટ્સ માટે તટસ્થ નિષ્ણાતની આગેવાની હેઠળની વિવાદ નિવારણ પ્રક્રિયા ૨૦૨૩ માં શરૂ થઈ હતી અને વિયેનામાં ત્રણ ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠકો યોજાઈ છે.
પ્રથમ NHPC અધિકારીએ HTને જણાવ્યું હતું કે ભારતે જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ચિનાબ નદી અને તેની ઉપનદીઓ પર ચાલી રહેલા ચાર હાઇડલ પાવર પ્રોજેક્ટ્સ – પાકલ ડુલ (૧,૦૦૦ મેગાવોટ), કિરુ (૬૨૪ મેગાવોટ), ક્વાર (૫૪૦ મેગાવોટ) અને રટલે (૮૫૦ મેગાવોટ) પર નિયમિત પ્રગતિ કરી છે.
પાકિસ્તાને જમ્મુ અને કાશ્મીરના કિશ્તવાડ જિલ્લામાં રટલે પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કર્યો છે અને દાવો કર્યો છે કે તે સિંધુ જળ સંધિનું ઉલ્લંઘન કરે છે. ગયા જૂનમાં, તટસ્થ નિષ્ણાત લિનો અને પાંચ સભ્યોના પાકિસ્તાની પ્રતિનિધિમંડળે રટલે પાવર પ્રોજેક્ટની તપાસ કરી હતી.
(2:34 PM IST)









છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
