નવી દિલ્હી, તા. ૬ મે: સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે (૬ મે) મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ યોજવા માટે એક વચગાળાનો આદેશ પસાર કર્યો છે. અન્ય પછાત વર્ગો (ઓબીસી) માટે અનામતના અમલીકરણ સંબંધિત કાનૂની વિવાદોને કારણે આ ચૂંટણીઓ ૨૦૨૨થી સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.
કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ ઓબીસી અનામત મુજબ યોજવામાં આવે, જે જુલાઈ ૨૦૨૨માં બંથિયા કમિશનના અહેવાલ સબમિટ કરવામાં આવે તે પહેલાં અસ્તિત્વમાં હતી. જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને એન.કે. સિંહની બનેલી બેન્ચે અવલોકન કર્યું હતું કે, "ઓબીસી સમુદાયોને અનામત મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં જે.કે. બંથિયા કમિશનના ૨૦૨૨ના અહેવાલ પહેલાં અસ્તિત્વમાં રહેલા કાયદા મુજબ આપવામાં આવશે."
બેન્ચે રાજ્ય ચૂંટણી પંચને ચાર સપ્તાહમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓની સૂચના આપવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. બેન્ચે નિર્દેશ આપ્યો કે ચાર મહિનાના સમયગાળામાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાના પ્રયાસો કરવા જોઈએ. ચૂંટણી પંચને જરૂર પડે તો સમય લંબાવવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે.
બેન્ચે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે ચૂંટણીઓ બંથિયા કમિશનને પડકારતી અરજીઓના પરિણામને આધીન રહેશે અને આ આદેશ પક્ષકારો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા વિવાદોને પૂર્વગ્રહમાં નહીં મૂકે.
બેન્ચે પોતાના આદેશમાં જણાવ્યું હતું કે ગ્રામીણ સ્તરે લોકશાહીના બંધારણીય આદેશનું "સન્માન અને ખાતરી" થવી જોઈએ. ઓગસ્ટ ૨૦૨૨માં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં ઓબીસી અનામત પર યથાવત્ સ્થિતિનો આદેશ આપ્યા બાદ ચૂંટણીઓ સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.
સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના સોલિસિટર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા તુષાર મહેતાને પૂછ્યું હતું કે ચૂંટણીઓ કેમ યોજી શકાય નહીં? જસ્ટિસ કાંતે પૂછ્યું હતું કે, "અમે એક વાત સમજી શકતા નથી. તમે જે પણ કાયદો ઘડ્યો છે, ખોટો કે સારો - તે અમે નક્કી કરીશું. તમે પહેલેથી જ ઓબીસીના કેટલાક વર્ગોને ઓળખી લીધા છે. અરજદારોના વિવાદોને પૂર્વગ્રહમાં મૂક્યા વિના તે કાયદા મુજબ ચૂંટણીઓ કેમ યોજી શકાય નહીં?" સોલિસિટર જનરલે પણ સંમતિ દર્શાવી હતી કે ચૂંટણીઓ રોકી શકાય નહીં.
જસ્ટિસ કાંતે કહ્યું હતું કે, "શું કોઈ તર્ક છે? આજે અમલદારો તમામ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો અને પંચાયતો પર કબજો કરી રહ્યા છે અને મોટા નીતિવિષયક નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે. આ તમામ કાનૂની વિવાદોને કારણે સંપૂર્ણ લોકશાહી પ્રક્રિયા સ્થગિત થઈ ગઈ છે. અધિકારીઓને કોઈ જવાબદારી નથી. વર્તમાન ડેટા મુજબ ચૂંટણીઓ યોજવાની મંજૂરી કેમ ન આપવી?"
અરજદારના વરિષ્ઠ વકીલ ઈન્દિરા જયસિંહે રજૂઆત કરી હતી કે બંથિયા કમિશનના અહેવાલ મુજબ ચૂંટણીઓ યોજવી જોઈએ નહીં, કારણ કે ઓબીસી માટેની ૩૪,૦૦૦ બેઠકો અનામતમુક્ત કરવામાં આવી હતી. સોલિસિટર જનરલે કહ્યું કે રાજ્યને જયસિંહે સૂચવેલી ચૂંટણીઓ યોજવામાં કોઈ મુશ્કેલી નથી.
સવારની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે મૌખિક રીતે ચૂંટણીઓ યોજવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી. જસ્ટિસ કાંતે કહ્યું હતું કે, "ધારો કે જેને પણ ઓબીસી જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, તેના આધારે કાર્યવાહીના પરિણામને આધીન ચૂંટણી યોજવા દો. આખરે, તે કાર્યકાળ માટેની ચૂંટણી છે. માની લો કે કોઈને ખોટી રીતે સમાવવામાં આવ્યા છે અથવા બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે, સમાવેશ કોઈ મુદ્દો ન હોઈ શકે. બાકાત રાખવાથી દુઃખ થઈ શકે છે. માની લો કે ખોટી રીતે બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે, તો તેનાથી શું ફરક પડશે? તેમને તક મળશે [આગામી ચૂંટણીઓમાં]. તે આખા જીવન માટેની કાયમી ચૂંટણી નથી."
વરિષ્ઠ વકીલ ઈન્દિરા જયસિંહે કહ્યું હતું કે અરજદારો પણ માત્ર એ જ રાહત માંગી રહ્યા છે અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પ્રતિનિધિ સંસ્થાઓને પ્રતિનિધિઓ વિના છોડી શકાય નહીં. જયસિંહે વિનંતી કરી હતી કે, "ચૂંટણીઓ ઘણા લાંબા સમયથી રોકી રાખવામાં આવી છે. તેઓ ગ્રામ પંચાયતોથી લઈને જિલ્લા પરિષદો સુધીની તમામ પ્રતિનિધિ સંસ્થાઓને તેમના પસંદ કરેલા અમલદારો દ્વારા ચલાવી રહ્યા છે અને મોટા નીતિવિષયક નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે. તેથી કૃપા કરીને ચૂંટણીઓ યોજવાની મંજૂરી આપો."
જસ્ટિસ કાંતે ત્યારે કહ્યું હતું કે કોર્ટ હાલમાં પંચાયતો ચલાવતા અમલદારો દ્વારા ઊભા કરવામાં આવેલા મુદ્દાઓ સંબંધિત કેસો સાથે કામ કરી રહી છે. "હવે ચૂંટાયેલી સંસ્થાઓ નથી, તેથી અમલદારોએ હોદ્દાઓ પર કબજો કર્યો છે અને તેઓ બાબતો ચલાવી રહ્યા છે. અને તેમાંથી એકે, દેખીતી રીતે, મુખ્ય સંપત્તિઓને લીઝ પર આપવાનું અને હરાજી કરવાનું શરૂ કર્યું છે..."
જયસિંહે ત્યારે ધ્યાન દોર્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ દ્વારા કરવામાં આવેલ સીમાંકન મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય દ્વારા વટહુકમ હેઠળ નાબૂદ કરવામાં આવ્યું હતું.
૨૦૨૫માં દાખલ કરવામાં આવેલી નવી રિટ અરજીમાં હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણે કહ્યું હતું કે રાજકીય પછાતપણાના કોઈપણ અભ્યાસ વિના ઓબીસી યાદીમાં રહેલા વ્યક્તિઓ પર આપોઆપ અનામત લાગુ કરવામાં આવી છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે રાજ્ય સરકાર દ્વારા રચાયેલા બંથિયા કમિશને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિર્ધારિત 'ત્રણ પરીક્ષણો' પૂર્ણ કર્યા વિના ઓબીસીની હાલની યાદી સાથે કામ કર્યું છે. શંકરનારાયણે દલીલ કરી હતી કે અનુચ્છેદ ૧૫(૪) અને ૧૬(૪) હેઠળ અનામતના હેતુ માટે ઓબીસી સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણા પર આધારિત છે અને રાજકીય અનામત માટે નહીં. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે રાજકીય રીતે પછાત વર્ગો (પીબીસી) નક્કી કરવા માટે અલગ માપદંડો લાગુ થવા જોઈએ.
શંકરનારાયણે પણ સંમતિ દર્શાવી હતી કે ચૂંટણીઓ રોકવી જોઈએ નહીં, અને એકમાત્ર મુદ્દો અનામતોની યોગ્ય ઓળખ સંબંધિત હતો.
રાજ્યનો પક્ષ સાંભળવા માટે સુનાવણી ૧૨.૫૫ વાગ્યા સુધી મુલતવી રાખવામાં આવી હતી. બાદમાં ૧ વાગ્યે સોલિસિટર જનરલને સાંભળ્યા પછી બેન્ચે આદેશ પસાર કર્યો હતો.