નવી દિલ્હી : ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે જે ઉતાવળ અને ઉતાવળમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ રેખા દોરવામાં આવી તે બંને દેશો વચ્ચેના યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે. નકશા બનાવવાનો કોઈ અનુભવ ન ધરાવતા વ્યક્તિને આ જવાબદારી આપવી એ એક ભયંકર ભૂલ હતી.

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદને વિભાજીત કરતી રેખાને રેડક્લિફ લાઇન કહેવામાં આવે છે, જે બ્રિટિશ અધિકારી સિરિલ રેડક્લિફે દોરેલી હતી. રેડક્લિફ લાઇન ખૂબ જ ખરાબ રીતે દોરેલી આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ હોવાનું કહેવાય છે, જેના કારણે લાખો લોકો મૃત્યુ પામ્યા, ભૂખમરો થયો, સામૂહિક હત્યા થઈ અને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ચાર યુદ્ધો થયા. તેને કહેવાતા કાશ્મીર મુદ્દાનું મૂળ કારણ પણ માનવામાં આવે છે.

સિરિલ રેડક્લિફ
સિરિલ જોન રેડક્લિફ એક બ્રિટિશ વકીલ હતા, જેનો જન્મ ૧૮૯૯માં થયો હતો. તેમણે ઓક્સફોર્ડમાંથી ફિલોસોફી અને પ્રાચીન ઇતિહાસનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમને બ્રિટનથી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો નકશો નક્કી કરવા માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા, આ વિચાર સાથે કે તેઓ તટસ્થ ભૂમિકા ભજવશે. પરંતુ બ્રિટને આ બધું ખૂબ જ ઉતાવળમાં કર્યું, કારણ કે બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી તે દેવામાં ડૂબી ગયું હતું.

રેડક્લિફે કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો હતો અને સ્થાનિક કાયદા અને જાહેર ફરિયાદોને લગતી બાબતોમાં કુશળતા ધરાવતા હતા. પરંતુ તેમને કોઈપણ દેશના ભૌગોલિક કે વસ્તી વિષયક બાબતોમાં કોઈ અનુભવ નહોતો, ભારત તો દૂરની વાત. તેમને નકશાશાસ્ત્રનું પણ કોઈ જ્ઞાન નહોતું. આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ નક્કી કરવા માટે, તેઓ બ્રિટિશ શાસકોના દાયકાઓ જૂના વસ્તી ગણતરીના ડેટા પર આધાર રાખતા હતા. બ્રિટિશ અધિકારીઓ ભારતની વંશીય-જાતિ અને ધાર્મિક વિવિધતાને સમજી શકતા ન હતા અને તેઓએ ફક્ત વસ્તી ગણતરીને આધાર તરીકે લીધી હતી. ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે વસ્તી ગણતરી પણ બ્રિટનની ભાગલા પાડો અને રાજ કરોની નીતિનો એક ભાગ હતી.

રેડક્લિફને 1947 માં જ ભારત માટે સીમા પંચના અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ નિર્ણય લેનારા બ્રિટિશ અધિકારીઓ માનતા હતા કે હિન્દુ અને મુસ્લિમ નેતાઓની માંગણીઓ વચ્ચે ભારતથી અલગ પાકિસ્તાન બનાવવા માટે, કોઈ પણ દેશ પ્રત્યે કોઈ ઐતિહાસિક ઝુકાવ ન હોય તેવી વ્યક્તિ યોગ્ય રહેશે.

રેડક્લિફે જૂની વસ્તી ગણતરીના ડેટા, નકશા અને પંજાબ અને બંગાળ માટે રચાયેલા સીમા પંચના ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ કર્યો. આ કમિશનમાં, કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગના નેતાઓ વચ્ચેના મતભેદોને કારણે સીમા સીમાંકનનો મુદ્દો અટવાયેલો રહ્યો. તેમણે જિલ્લાઓમાં વસ્તી ગણતરીના ડેટા જોયા અને કયા જિલ્લામાં બહુમતીમાં કોણ સમુદાય હતું તે ધ્યાનમાં રાખ્યું. પરંતુ આ ઉતાવળમાં, રેડક્લિફે દોરેલી સીમા રેખા ટેકરીઓ, નદીઓ અને પર્વતોને પણ કાપી નાખતી હતી.

બ્રિટિશ વાઇસરોય લોર્ડ માઉન્ટબેટન દ્વારા રેડક્લિફને ફક્ત પાંચ મહિનાનો સમય આપવામાં આવ્યો હતો, જેમાં તેમણે બ્રિટિશ ભારતથી સ્વતંત્ર ભારતનો બ્લુપ્રિન્ટ દોરવાનો હતો. તેમણે આ સમય મર્યાદા ઘટાડીને ફક્ત પાંચ અઠવાડિયા કરી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, રેડક્લિફને ધર્મના આધારે 175000 ચોરસ માઇલ અને 8.8 કરોડની વસ્તીનું વિભાજન કરવું પડ્યું, જે બહુમતીમાં હતું. પ્રથમ, તેમણે સિંચાઈ પ્રણાલીઓ, સંદેશાવ્યવહાર રેખાઓ અને કુદરતી સીમાઓ પર પોતાનો નિર્ણય લીધો, પરંતુ નિષ્ફળ ગયા. બંને દેશો વચ્ચે નદીઓનું વિભાજન કરવામાં પણ તેઓ કોઈ ઉકેલ શોધી શક્યા નહીં. રેડક્લિફ બ્રિટનની શિયાળુ રાજધાની શિમલાથી કામ કરતા હતા. તેમની પાસે જમીન સર્વેક્ષણ માટે સમય નહોતો.

રેડક્લિફે સરહદ સીમાંકનમાં એકતરફી નિર્ણયો લીધા, જ્યારે હિન્દુ અને મુસ્લિમ નેતાઓ સતત અલગ અલગ વિસ્તારો વિશે દાવા કરી રહ્યા હતા. રેડક્લિફ લાઇન 9 ઓગસ્ટ 1947 ના રોજ નક્કી કરવામાં આવી હતી, એટલે કે, 15 ઓગસ્ટના રોજ ભારતની સ્વતંત્રતાના એક અઠવાડિયા પહેલા. પરંતુ 17 ઓગસ્ટના રોજ તેની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી જેથી સ્વતંત્રતાની ઉજવણીમાં વિક્ષેપ ન પડે.

રેડક્લિફ લાઇનને કારણે, લાખો લોકોને વિશ્વના સૌથી મોટા સ્થળાંતરનો સામનો કરવો પડ્યો. પાકિસ્તાની બાજુ રહેતા હિન્દુઓને સરહદ પાર કરીને ભારત આવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. તેવી જ રીતે, આ બાજુ રહેતા મુસ્લિમોને પાકિસ્તાન જવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી હતી. આવી સ્થિતિમાં, બધું છોડીને આવવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નહોતો. આ સમય દરમિયાન, ફાટી નીકળેલા રમખાણોમાં લાખો લોકો માર્યા ગયા. રેડક્લિફ ૮ જુલાઈ ૧૯૪૭ ના રોજ ભારત આવ્યો અને બધું સમાધાન કરીને ૩૫ દિવસમાં પાછો ફર્યો.

રેડક્લિફને પાછળથી પોતાની ઉતાવળનો પસ્તાવો થયો. ભાગલા પછીની વિનાશક પરિસ્થિતિઓએ તેને અંદરથી હચમચાવી નાખ્યો. તેણે ખરેખર આ કામ માટે ૪૦ હજાર રૂપિયાની નિશ્ચિત રકમ (૧૯૪૭ માં તે સમયે નક્કી કરાયેલી રકમ) લેવાનો ઇનકાર કર્યો અને તેનાથી સંબંધિત દસ્તાવેજો બાળી નાખ્યા.