અમદાવાદ: હાલમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ ચરમસીમાએ છે. બંને દેશો યુદ્ધની અણી પર ઉભા છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, બંને દેશો એક અઘોષિત યુદ્ધ લડી રહ્યા છે. એપ્રિલમાં પહેલગામ આતંકવાદી હુમલામાં 26 નિર્દોષ ભારતીય પ્રવાસીઓ માર્યા ગયા હતા. ત્યારબાદ ભારતે ઓપરેશન સિંદૂર હેઠળ સરહદ પાર કાર્યવાહી કરી. ભારતીય દળોએ પાકિસ્તાન અને પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીરમાં નવ સ્થળોએ આતંકવાદી ઠેકાણાઓનો નાશ કરીને પહેલગામનો બદલો લીધો. આમાં દુશ્મન દેશના 31 આતંકવાદીઓ માર્યા ગયા. જવાબમાં, પાકિસ્તાને જમ્મુ, પઠાણકોટ અને ઉધમપુરમાં ભારતીય લશ્કરી થાણાઓ પર ડ્રોન અને મિસાઇલોથી હુમલો કરવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. ભારતીય દળો દ્વારા આને અસરકારક રીતે નિષ્ફળ બનાવવામાં આવ્યું.

ભારતમાં યુદ્ધ જાહેર કરવાની સત્તા રાષ્ટ્રપતિ પાસે છે. પરંતુ તેનો ઉપયોગ પ્રધાનમંત્રીના નેતૃત્વ હેઠળના કેન્દ્રીય મંત્રી પરિષદની સલાહ પર થાય છે. ભારતીય બંધારણમાં યુદ્ધની ઔપચારિક ઘોષણા માટેની પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવી નથી, જેમ કે કેટલાક અન્ય દેશોની જેમ. જોકે, બંધારણની કલમ 352 હેઠળ રાષ્ટ્રીય કટોકટી જાહેર કરવી એ યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાનો સૌથી અસરકારક માર્ગ છે. પરંતુ શું આ દરમિયાન નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો છીનવાઈ જાય છે?

ભારતીય બંધારણ મુજબ, યુદ્ધ દરમિયાન નાગરિકોના કેટલાક મૂળભૂત અધિકારો સ્થગિત કરી શકાય છે. પરંતુ કેટલાક અધિકારો સસ્પેન્ડ કરી શકાતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, કલમ 20 અને 21 હેઠળ મળવા વાળા અધિકારો (ઉદાહરણ તરીકે, જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર) સ્થગિત કરી શકાતા નથી. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે મૂળભૂત અધિકારો ભારતીય બંધારણ દ્વારા સુરક્ષિત છે અને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સુરક્ષિત છે

કલમ 19: આ કલમ વાણી સ્વાતંત્ર્ય, સભા, સંગઠન, હિલચાલ અને રહેઠાણ જેવા અધિકારો સાથે સંબંધિત છે. જો યુદ્ધ અથવા બાહ્ય આક્રમણને કારણે કટોકટી જાહેર કરવામાં આવે તો આ અધિકારો સ્થગિત થઈ શકે છે.

કલમ 20 અને 21: આ કલમો જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર અને ગુનાઓ માટે સજા સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે. આ અધિકારો કોઈપણ સંજોગોમાં સ્થગિત કરી શકાતા નથી, ભલે કટોકટી જાહેર કરવામાં આવે.

કલમ 358 અને 359 ભારતીય બંધારણના મહત્વપૂર્ણ ભાગો છે જે યુદ્ધ અથવા બાહ્ય આક્રમણ જેવી કટોકટીની પરિસ્થિતિઓમાં મૂળભૂત અધિકારોના સસ્પેન્શન સાથે સંબંધિત છે. જોકે, આ બે કલમો વચ્ચે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ તફાવતો છે.

કલમ 358: આ કલમ જાહેર કરે છે કે જ્યારે યુદ્ધ અથવા બાહ્ય આક્રમણના આધારે રાષ્ટ્રીય કટોકટી જાહેર કરવામાં આવે છે. તો કલમ 19 દ્વારા આપવામાં આવેલા છ મૂળભૂત અધિકારો આપમેળે સ્થગિત થઈ જાય છે. આ માટે કોઈ અલગ ઓર્ડરની જરૂર નથી. સસ્પેન્શનનો સમયગાળો કટોકટીના સમયગાળા સુધી રહે છે. કટોકટી સમાપ્ત થયા પછી કલમ 19 ફરી સક્રિય થાય છે. રાષ્ટ્રીય કટોકટી દરમિયાન રાજ્યને કોઈ કાયદો બનાવવાથી કે વહીવટી પગલાં લેવાથી અટકાવવામાં આવતું નથી. આવા કાયદાઓ અથવા કાર્યોને કલમ 19નું ઉલ્લંઘન કરે છે તેના આધારે પડકારી શકાતા નથી.

કલમ 359: આ કલમ રાષ્ટ્રપતિને રાષ્ટ્રીય કટોકટી દરમિયાન મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે કોઈપણ કોર્ટમાં જવાના અધિકારને સ્થગિત કરતો આદેશ જારી કરવાની સત્તા આપે છે. કલમ 359, કલમ 19થી વિપરીત, વિશિષ્ટ મૂળભૂત અધિકારોના આપમેળે સસ્પેન્શનને બદલે ચોક્કસ મૂળભૂત અધિકારોના સસ્પેન્શનને મંજૂરી આપે છે. રાષ્ટ્રપતિએ આદેશમાં ચોક્કસ મૂળભૂત અધિકારોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે જેનો અમલ સ્થગિત છે. રાષ્ટ્રપતિના આદેશમાં સસ્પેન્શનનો સમયગાળો ઉલ્લેખિત છે. જે કટોકટીનો સમયગાળો અથવા તેનાથી ઓછો હોઈ શકે છે

એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે રાષ્ટ્રીય કટોકટી દરમિયાન પણ કલમ 20 (ગુનાઓ માટે સજાના સંદર્ભમાં રક્ષણ) અને કલમ 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ) સ્થગિત કરી શકાતા નથી. તે 44મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1978 દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.