નવી દિલ્હી: સાઉથ એશિયા ટેરરિઝમ પોર્ટલ (SATP) અનુસાર, પાકિસ્તાન ૮૩ પ્રતિબંધિત આતંકવાદી સંગઠનોનું ઘર છે. આમાંથી ૪૫ સંગઠનો હજી પણ સક્રિય છે, જે માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર એશિયા અને તેનાથી પણ દૂર હિંસા ફેલાવી રહ્યા છે. ઘણાં સ્થાનિક સ્તરે જ તૈયાર કરાયેલા છે; જ્યારે અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક્સ છે જેને ઇસ્લામાબાદનું શાસક સ્થાપના અને તેની સર્વશક્તિમાન સેના ખુલ્લેઆમ સમર્થન આપે છે અથવા ગુપ્ત રીતે રક્ષણ કરે છે, પછી ભલે દેશ પર સીધી રીતે શાસન કરે કે વાસ્તવિક રીતે.
પાકિસ્તાન દ્વારા સમર્થિત ઉગ્રવાદના મુખ્ય ખેલાડીઓનું લિસ્ટ એક આરોપનામા જેવું છે: તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન (TTP), હક્કાની નેટવર્ક (HN), તાલિબાન, ઇસ્લામિક સ્ટેટ અને તેનું ખોરાસાન જૂથ (ISKP), અલ-કાયદા અને તેના વિવિધ સહયોગીઓ એવા આતંકવાદી જૂથો સાથે સલામત આશ્રયસ્થાનો વહેંચે છે જે ભારતને લક્ષ્ય બનાવે છે, જેમ કે લશ્કર-એ-તૈયબા (LeT), જૈશ-એ-મોહમ્મદ (JeM) અને હિઝબુલ મુજાહિદ્દીન (HM). આ સંગઠનો પાકિસ્તાનને ભરતી, તાલીમ અને ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે અનુકૂળ પશ્ચાદ્ભૂમિ તરીકે ગણે છે. TTP (અફઘાન-તાલિબાનનું એક જૂથ જે હવે તેના ભૂતપૂર્વ આશ્રયદાતાઓ અને ISKP સામે યુદ્ધ લડી રહ્યું છે) ના નોંધપાત્ર અપવાદ સિવાય, મોટાભાગના પાકિસ્તાની રાજ્યની નીતિના ભાગ્યે જ છૂપાયેલા સાધન તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઔપચારિક અર્થતંત્રની નીચે, ડ્રગ્સની હેરાફેરી અથવા નાર્કો-ટેરરિઝમ, ખંડણીના રેકેટ અને નકલી ચલણી નોટો દ્વારા ટકી રહેલું એક સમાંતર આતંકવાદી અર્થતંત્ર છુપાયેલું છે. વિદેશથી દેખીતી રીતે સખાવતી દાન અને ગુપ્ત સબસિડી દ્વારા પણ મોટા પ્રમાણમાં નાણાંનો પ્રવાહ આવે છે. પાકિસ્તાની સંગઠનો આ યોજનાના કેન્દ્રમાં છે: મુરિદકેમાં LeTનું મુખ્ય મથક અને બહાવલપુરમાં JeMની ઇસ્લામિક સેમિનારી કુખ્યાત સંગ્રહ કેન્દ્રો તરીકે ઊભી છે, જે ગેરકાયદેસર નાણાંને રાજ્ય દ્વારા મંજૂર કરાયેલ યુદ્ધ ભંડોળમાં ફેરવે છે.
ઇસ્લામાબાદનું પોતાનું ભંડોળ આ બિન-રાજ્ય કલાકારોને પોષે છે. જોકે ચોક્કસ હિસાબ મેળવવો મુશ્કેલ છે, કોલંબિયા યુનિવર્સિટી અફેર્સ ઓનલાઇનમાં પ્રકાશિત થયેલા ૨૦૦૨ના એક સીમાચિહ્ન અભ્યાસમાં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં આતંકવાદના ભંડોળનું મેપિંગ કરવામાં આવ્યું હતું: ૨૫ ટકા સીધા પાકિસ્તાનથી, ૨૦ ટકા વિદેશી ઇસ્લામિક સંસ્થાઓ અને દેશોમાંથી, ૧૫ ટકા નશીલા પદાર્થોમાંથી અને ત્રણ અન્ય સ્ત્રોતો—ગેરકાયદેસર હથિયારોનું વેચાણ, નકલી ચલણી નોટો અને ખંડણી અને બેંક લૂંટનું મિશ્રણ—દરેક ૧૦ ટકા ફાળો આપે છે. સંખ્યાઓ બદલાઈ શકે છે પરંતુ માળખું ટકી રહે છે.
મસૂદ અઝહર અને હાફિઝ સઈદ જેવા આંકડાઓ ધાર્મિકતા અને નફાના ઝેરી લગ્નનું ઉદાહરણ આપે છે. અઝહરનું કરાચી સ્થિત અલ-રશીદ ટ્રસ્ટ અને હાફિઝ સઈદનું જમાત-ઉદ-દાવા, જેને વ્યાપકપણે લશ્કર-એ-તૈયબા (LeT) નું મોરચો માનવામાં આવે છે, તે અનેક ઇસ્લામિક ચેરિટીઓમાં સામેલ હતા જે કટ્ટરપંથી સંગઠનો તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. ૯/૧૧ પછી અલ-રશીદ ટ્રસ્ટની કામગીરીને આતંક ભંડોળ માટે સ્થગિત કરવામાં આવી હતી, જ્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે તેને ઇસ્લામિક આતંકવાદી જૂથોના આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્કને ભંડોળ અને સમર્થન આપવા બદલ નિયુક્ત કર્યું હતું. જમાત-ઉદ-દાવા હજી પણ કાર્ય કરે છે, જેમ કે JeMની અન્ય સંબંધિત ચેરિટી સંસ્થાઓ. આવી ચેરિટીઓ માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ વિશ્વભરમાં "જેહાદ માટે દાન" ની માંગ કરતી જાહેરાતો મૂકે છે. તેમના પ્રયત્નોને ધાર્મિક સેમિનારીઓ અથવા મદરેસાઓ દ્વારા મજબૂત બનાવવામાં આવે છે, જે ભરતીમાં મદદ કરે છે અને તેમના સંદેશાઓને વિસ્તૃત કરે છે.
જનરલ ઝિયા-ઉલ-હક (૧૯૭૮-૮૮) ના શાસન હેઠળ પાકિસ્તાને નાર્કો-ટેરરિઝમને અપનાવવાનું શરૂ કર્યું. પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર એજન્સી ઇન્ટર-સર્વિસીસ ઇન્ટેલિજન્સ (ISI) એ ટૂંક સમયમાં ડ્રગ્સની હેરાફેરીને આતંકવાદી ભંડોળ સાથે જોડી દીધી, અને ગુપ્ત કામગીરી માટે નફાને વાળ્યો. તે પાઇપલાઇન હજી પણ અકબંધ છે: ISI તેના પસંદગીના પ્રોક્સીઓ માટે સખત ચલણનો સતત પ્રવાહ સુનિશ્ચિત કરીને દાણચોરીના નેટવર્કનું સંચાલન કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
તાલિબાને ૨૦૨૧ માં અફઘાનિસ્તાન પર કબજો મેળવ્યા બાદ ખંડણી વધુ સમૃદ્ધ સ્ત્રોત બની ગયું છે, કારણ કે યુદ્ધમાં અનુભવી લડવૈયાઓ TTP ની હરોળમાં વધારો કરવા માટે પાકિસ્તાનમાં પાછા ફરી રહ્યા છે. દરમિયાન નકલી ભારતીય ચલણી નોટો (FICNs) નું પરિભ્રમણ બેવડો હેતુ પૂરો પાડે છે - આતંકવાદીઓ માટે ભંડોળ ઊભું કરવું અને ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને અસ્થિર કરવાનો પ્રયાસ કરવો, જેનો ઉદ્દેશ પાકિસ્તાની ગુપ્તચરના અનુભવીઓ દ્વારા ખુલ્લેઆમ સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.
આતંકવાદને સ્પોન્સર કરવાની ભારે કિંમત પાકિસ્તાન ચૂકવી રહ્યું છે. છેલ્લા સોળ વર્ષમાં ઇસ્લામાબાદ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદના ભંડોળમાં નિષ્ફળતા માટે ફાઇનાન્સિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ (FATF) ની ગ્રે લિસ્ટમાં ત્રણ વખતથી ઓછી વાર રહ્યું નથી. તેનાથી પાકિસ્તાનમાં બાહ્ય મૂડીના પ્રવાહમાં ભારે ઘટાડો થયો, સંભવિત રોકાણને નિરુત્સાહિત કર્યું અને વિદેશી સ્ત્રોતો અને બહુપક્ષીય એજન્સીઓ પાસેથી લોન અને અન્ય સહાય પર બ્રેક લાગી ગઈ. જો તે સુધારાત્મક પગલાં અમલમાં મૂકવામાં નિષ્ફળ જાય તો પાકિસ્તાનને FATF ની બ્લેકલિસ્ટમાં મૂકવાની પણ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.
નબળા શાસન અને દેશમાં વ્યાપક ભ્રષ્ટાચારને કારણે ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) તરફથી અનેક બેલઆઉટ લોન સ્થગિત કરવામાં આવી હતી - આ એવી પરિસ્થિતિઓ છે જેના કારણે ખોટી આર્થિક નીતિઓ હેઠળ આતંકવાદના ભંડોળ જેવી ગેરકાયદેસર પ્રથાઓને ખીલવાની તક મળી. પાકિસ્તાન સ્થિત આતંકવાદીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા અને પાકિસ્તાનમાં જ ઘડવામાં આવેલા પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ, FATF ની ગ્રે લિસ્ટમાં પાછા ફરવાની સંભાવના અને તેના પરિણામે આગામી IMF બેલઆઉટની ચુકવણીમાં ઇનકાર અથવા વિલંબ ઇસ્લામાબાદ માટે એક તીવ્ર જોખમ બની ગયું છે.
પાકિસ્તાનના શાસકોએ એક વિકૃત આર્થિક મોડેલ તૈયાર કર્યું છે જેમાં નાર્કો-ડોલર, નકલી ચલણી નોટો અને વિદેશી "દાન" એક વિશાળ જેહાદ ઉદ્યોગને ટેકો આપે છે, જ્યારે દેશનું દેવું વધતું જાય છે અને કાયદેસરનું રોકાણ ભાગી જાય છે. જ્યાં સુધી ઇસ્લામાબાદ દાન ઝુંબેશથી લઈને ISI દ્વારા સંચાલિત ડ્રગ રૂટ્સ, ખંડણી અને નકલી ચલણી નોટોના ચેનલો સુધીના તેના દ્વારા કાળજીપૂર્વક ઉછેરવામાં આવેલા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને તોડી પાડતું નથી, ત્યાં સુધી કોઈપણ સુધારાની વાત માત્ર એક નાટક છે. વિશ્વનો ધીરજ ખૂટી રહ્યો છે; જ્યાં સુધી રાજ્ય આખરે કાયમી પ્રોક્સી યુદ્ધ પર સમૃદ્ધિ પસંદ કરવાનું નક્કી કરતું નથી ત્યાં સુધી પાકિસ્તાનની પતનની પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે.