પાકિસ્તાન દ્વારા ભારતને ઘણી વખત પરમાણુ હુમલાની ધમકી આપવામાં આવી છે. પહેલગામ આતંકવાદી હુમલાનો બદલો લેવા માટે ભારતે ઓપરેશન સિંદૂર શરૂ કર્યા પછી, ગભરાયેલા પાકિસ્તાને પરમાણુ હુમલાની ધમકી આપી હતી. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે લશ્કરી સંઘર્ષ શરૂ થાય તે પહેલાં જ, પાકિસ્તાની નેતાઓએ પરમાણુ શસ્ત્રોના ઉપયોગ વિશે વાત કરી હતી. આ સમાચારમાં આપણે ન્યુક્લિયર ડિટોનેશન ડિટેક્શન સિસ્ટમ વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ, જે પરમાણુ વિસ્ફોટોને શોધવા અને ઓળખવા માટે રચાયેલ છે.જાણો  ન્યુક્લિયર ડિટોનેશન ડિટેક્શન સિસ્ટમ શું છે? અને ન્યુક્લિયર ડિટેક્ટર કેવી રીતે કામ કરે છે?

વૈશ્વિક સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરતા, વૈજ્ઞાનિકો અને સંરક્ષણ નિષ્ણાતોએ પરમાણુ વિસ્ફોટોનું નિરીક્ષણ કરવા માટે અત્યાધુનિક ન્યુક્લિયર ડિટોનેશન ડિટેક્શન સિસ્ટમ (NDDS) વિકસાવવાનું અને તેનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું છે. આ સિસ્ટમ શક્ય પરમાણુ વિસ્ફોટોને તાત્કાલિક ઓળખી શકે છે અને તેમના સ્વભાવ અને સ્થાન વિશે સચોટ માહિતી પૂરી પાડી શકે છે. પરમાણુ વિસ્ફોટ શોધ પ્રણાલી એ પરમાણુ વિસ્ફોટોને શોધવા અને ઓળખવા માટે રચાયેલ સિસ્ટમ છે. તે પરમાણુ વિસ્ફોટ થયો છે કે નહીં તે શોધવા માટે ધરતીકંપના તરંગો, હાઇડ્રો-ઓડિયો સિગ્નલો અને વાતાવરણીય કિરણોત્સર્ગી કણો જેવી વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.

ન્યુક્લિયર ડિટોનેશન ડિટેક્શન સિસ્ટમ (NDDS) એક અદ્યતન ટેકનિકલ માળખું છે જેમાં ઉપગ્રહો, ભૂકંપ સેન્સર, ઇન્ફ્રારેડ ડિટેક્ટર અને વાતાવરણીય સેન્સરનો સમાવેશ થાય છે. આ સિસ્ટમ પૃથ્વી પર અથવા તેના વાતાવરણમાં થતા કોઈપણ અકુદરતી વિસ્ફોટને શોધી કાઢવામાં સક્ષમ છે. પરમાણુ વિસ્ફોટ શોધ પ્રણાલી (NDDS) એ એક ઉપકરણ અથવા ઉપકરણોની શ્રેણી છે જે પરમાણુ વિસ્ફોટ થયો છે કે નહીં તે સૂચવવા અને વિસ્ફોટની દિશા પણ સૂચવવા સક્ષમ છે. NDDS સિસ્ટમો માત્ર ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિનું પ્રતીક નથી પરંતુ શાંતિ અને સુરક્ષા પ્રત્યે વૈશ્વિક પ્રતિબદ્ધતાને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ ભારત અને વિશ્વ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા કવચ બની શકે છે.

અણુ ડિટેક્ટર અણુઓમાંથી છૂટાછવાયા ફોટોનને ઓળખે છે અને ગણે છે. આ ફ્લોરોસેન્સ પદ્ધતિ ચોક્કસ આવર્તનના લેસર પ્રકાશથી અણુઓને પ્રકાશિત કરીને અને છૂટાછવાયા લેસર પ્રકાશની માત્રા માપીને કાર્ય કરે છે. હવામાં હાજર પરમાણુઓની સંખ્યા માપવા માટે અણુ ડિટેક્ટરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. તેનો ઉપયોગ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયામાં સામેલ પરમાણુઓની સંખ્યા માપવા માટે પણ થઈ શકે છે. ઉપરાંત, આના દ્વારા કોઈપણ પદાર્થની પરમાણુ રચનાનો પણ અભ્યાસ કરી શકાય છે.

NDDS ની મુખ્ય વિશેષતાઓ શું છે?

DDS વૈશ્વિક સ્તરે પરમાણુ વિસ્ફોટોનું નિરીક્ષણ કરવાની મંજૂરી આપે છે.સેટેલાઇટ આધારિત રિમોટ ડિટેક્શન.થર્મલ અને કિરણોત્સર્ગી ફેરફારોની ઓળખ.સિગ્નલ પ્રોસેસિંગ દ્વારા પરમાણુ વિસ્ફોટોની પુષ્ટિ.

પરમાણુ વિસ્ફોટ શોધવાની ઘણી અલગ અલગ પદ્ધતિઓ છે, જેમાં સિસ્મોગ્રાફ્સ, હાઇડ્રોકોસ્ટિક અને ઇન્ફ્રાસાઉન્ડ શોધ, હવાના નમૂના લેવા અને ઉપગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. આની પોતાની શક્તિ અને નબળાઈઓ છે, તેમજ વિવિધ ઉપયોગિતાઓ પણ છે. આ દરેકનો અલગથી ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ જ્યારે ડેટાનો એકસાથે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે શ્રેષ્ઠ પરિણામો પ્રાપ્ત થાય છે, કારણ કે વિસ્ફોટ દ્વારા મુક્ત થતી ઊર્જા વિવિધ માધ્યમો દ્વારા ટ્રાન્સફર થાય છે.

પરમાણુ વિસ્ફોટ શોધવાની ઘણી પદ્ધતિઓ છે, જેમાં સિસ્મોગ્રાફ, કિરણોત્સર્ગી પદાર્થોની શોધ અને પાણીની અંદર દેખરેખનો સમાવેશ થાય છે.

• સિસ્મોગ્રાફ: સિસ્મોગ્રાફ ભૂકંપના ધ્રુજારીનું નિરીક્ષણ કરે છે અને વૈજ્ઞાનિકો આ ધ્રુજારીની પેટર્નનું વિશ્લેષણ કરીને નક્કી કરી શકે છે કે પરમાણુ વિસ્ફોટ થયો છે કે નહીં.
•  કિરણોત્સર્ગી પદાર્થોની શોધ: પરમાણુ વિસ્ફોટો હવામાં કિરણોત્સર્ગી પદાર્થો છોડે છે, જે વિમાન અથવા રેડિયોન્યુક્લાઇડ સ્ટેશનો દ્વારા એકત્રિત કરી શકાય છે. આ પદાર્થોમાં અમેરિકિયમ-241, આયોડિન-131, સીઝિયમ-137, ક્રિપ્ટોન-85, સ્ટ્રોન્ટીયમ-90, પ્લુટોનિયમ-239, ટ્રીટિયમ અને ઝેનોનનો સમાવેશ થાય છે.
• પાણીની અંદર દેખરેખ: મહાસાગરોમાં પરમાણુ વિસ્ફોટો શોધવા માટે હાઇડ્રોકોસ્ટિક સર્વેલન્સ સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે. આ સિસ્ટમ મહાસાગરોમાં ધ્વનિ તરંગોનું નિરીક્ષણ કરે છે અને વૈજ્ઞાનિકો આ તરંગોની પેટર્નનું વિશ્લેષણ કરીને નક્કી કરી શકે છે કે પરમાણુ વિસ્ફોટ થયો છે કે નહીં.
• આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ પ્રણાલી (IMS): આ પ્રણાલી વિશ્વભરમાં વિવિધ સેન્સરનો ઉપયોગ કરીને પરમાણુ વિસ્ફોટોને શોધવા માટે રચાયેલ છે.
• જોકે, આમાં કેટલીક ખામીઓ પણ છે, કારણ કે ક્યારેક પરમાણુ વિસ્ફોટ અને ભૂકંપ વચ્ચે તફાવત કરવો મુશ્કેલ હોય છે, ખાસ કરીને જો વિસ્ફોટનું કેન્દ્ર અને ભૂકંપ એકબીજાની નજીક હોય.

ભારત પહેલાથી જ વ્યાપક પરમાણુ-પરીક્ષણ-પ્રતિબંધ સંધિ (CTBT) ને સમર્થન આપે છે, પરંતુ તેનો સભ્ય નથી. જોકે, ભારત હવે આવી સર્વેલન્સ સિસ્ટમ્સના વિકાસ અને ડેટા શેરિંગમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ પર સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) અને ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. આજના ભૂરાજકીય પરિદ્રશ્યમાં, ઉત્તર કોરિયા, ઈરાન જેવા દેશોની પ્રવૃત્તિઓ વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય છે. આવી સ્થિતિમાં, NDDS જેવી સિસ્ટમો સંભવિત પરમાણુ ખતરાને રોકવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. આ સિસ્ટમો માત્ર વિસ્ફોટ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે એટલું જ નહીં પરંતુ તેની પાછળની ટેકનિકલ જટિલતાઓને ઉજાગર કરવામાં પણ મદદ કરે છે.