નવી દિલ્હી, તા. ૧૫ મે, ૨૦૨૫: આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) દ્વારા પાકિસ્તાનને એક અબજ ડોલરના બેલઆઉટ પેકેજના હપ્તાને મંજૂરી આપવાના નિર્ણયનો ભારતે સખત વિરોધ કર્યો છે. ગયા અઠવાડિયે IMF બોર્ડે સાત અબજ ડોલરની લોનના બીજા હપ્તાને મંજૂરી આપી હતી, જ્યારે ૧૦ મેના રોજ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધવિરામ થયો તે પહેલાં સરહદ પર તણાવ ચરમસીમાએ હતો. ભારતે સુધારાત્મક પગલાં લાગુ કરવામાં પાકિસ્તાનના 'નબળા રેકોર્ડ' અને બેલઆઉટ ભંડોળનો ઉપયોગ 'રાજ્ય-પ્રાયોજિત સરહદ પાર આતંકવાદ'માં થઈ શકે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. જો કે, ભારતના આ વિરોધ છતાં IMFએ પોતાના નિર્ણયને યથાવત રાખ્યો છે.
IMFએ પોતાના નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે પાકિસ્તાન આર્થિક સુધારણા માટે તેમના કાર્યક્રમને અમલમાં મૂકવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી રહ્યું છે. વધુમાં, સંસ્થાએ 'પર્યાવરણીય જોખમો અને કુદરતી આફતો'નો સામનો કરવા માટે પાકિસ્તાનના પ્રયાસોને સમર્થન આપવાનું પણ વચન આપ્યું છે. IMFએ સંકેત આપ્યો છે કે પાકિસ્તાનને ભવિષ્યમાં ૧.૪ અબજ ડોલરનો વધુ એક હપ્તો પણ મળશે.
ભારતે આ નિર્ણય સામે આકરા શબ્દોમાં પ્રતિક્રિયા આપી છે. ભારતે IMFની કાર્યવાહીની 'અસરકારકતા' પર સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું છે કે પાકિસ્તાનનો સુધારાત્મક પગલાં લાગુ કરવાનો રેકોર્ડ નબળો રહ્યો છે. સૌથી ગંભીર ચિંતા ભારતે એ વ્યક્ત કરી છે કે આ ભંડોળનો ઉપયોગ સરહદ પારના આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવા માટે થઈ શકે છે, જો કે પાકિસ્તાન આ આરોપોને સતત નકારી રહ્યું છે. ભારતે એમ પણ કહ્યું છે કે IMF પોતાના દાતાઓ અને પોતાની 'પ્રતિષ્ઠા'ને જોખમમાં મૂકી રહ્યું છે અને 'વૈશ્વિક મૂલ્યોની મજાક' બનાવી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાની નિષ્ણાતો પણ માને છે કે ભારતના પહેલા પ્રશ્નમાં તથ્ય છે. પાકિસ્તાને ૧૯૫૮ થી અત્યાર સુધીમાં IMF પાસેથી ૨૪ બેલઆઉટ પેકેજ મેળવ્યા છે, પરંતુ જાહેર વહીવટમાં કોઈ નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો નથી. અમેરિકામાં પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ રાજદૂત હુસૈન હક્કાનીએ IMFને ICU સાથે સરખાવતા કહ્યું કે જો કોઈ દર્દી વારંવાર ICUમાં જાય છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે માળખાકીય સમસ્યાઓ છે જેને ઉકેલવાની જરૂર છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે ઇસ્લામાબાદને બેલઆઉટથી રોકવાનો ભારતનો પ્રયાસ તેના નક્કર પરિણામો લાવવાની ઇચ્છા કરતાં વધુ પ્રમોશનલ હતો. ભારતના મતે, IMF પાસે લોન અંગે કંઈપણ કરવાની મર્યાદિત ક્ષમતા હતી અને તે 'પ્રક્રિયાગત અને તકનીકી ઔપચારિકતાઓ'નો વિષય હતો.
ભારત IMF બોર્ડના ૨૫ સભ્યોમાંનું એક છે, પરંતુ તેના મતદાન અધિકારો દેશના આર્થિક કદ અને યોગદાન પર આધારિત હોવાથી તેનો પ્રભાવ ઘણો મર્યાદિત છે. યુએસ પાસે સૌથી વધુ ૧૬.૪૯% મતદાન હિસ્સો છે, જ્યારે ભારત પાસે માત્ર ૨.૬% છે. IMFના નિયમો કોઈપણ દરખાસ્ત સામે વીટો પાવર આપતા નથી, તેથી બોર્ડના સભ્યો કાં તો તરફેણમાં મતદાન કરી શકે છે અથવા દૂર રહી શકે છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે શક્તિશાળી દેશોના સ્થાપિત હિતો IMFના નિર્ણયોને પ્રભાવિત કરી શકે છે. ભૂતપૂર્વ ભારતીય અમલદાર એનકે સિંહ અને યુએસ ટ્રેઝરી સેક્રેટરી લોરેન્સ સમર્સે પણ IMFમાં મતદાન અધિકારો અને નાણાકીય યોગદાનને અલગ કરવાની ભલામણ કરી હતી જેથી 'ગ્લોબલ નોર્થ' અને 'ગ્લોબલ સાઉથ' બંનેનું યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત થઈ શકે.
વધુમાં, સંઘર્ષમાં રહેલા દેશોને ભંડોળ આપવા અંગે IMFના પોતાના નિયમોમાં ફેરફાર પણ આ મુદ્દાને જટિલ બનાવે છે. ૨૦૨૩માં યુક્રેનને આપવામાં આવેલી મોટી લોન તેનો દાખલો છે. નિષ્ણાતો માને છે કે IMFએ યુક્રેનને લોન આપવા માટે પોતાના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાથી, તે પાકિસ્તાનને લોન રોકવા માટે આ બહાનું વાપરી શકે તેમ નથી.
હક્કાનીના મતે, જો ભારત ખરેખર પોતાની ફરિયાદોનો ઉકેલ ઇચ્છે છે, તો યોગ્ય ફોરમ ફાઇનાન્સિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ (FATF) છે, જે આતંકવાદી ધિરાણ સામે લડવાની દેખરેખ રાખે છે. જો કોઈ દેશ FATFની ગ્રે અથવા બ્લેક લિસ્ટમાં હોય, તો તેને IMF અને વિશ્વ બેંક જેવી સંસ્થાઓ પાસેથી ભંડોળ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. હાલમાં પાકિસ્તાનને ૨૦૨૨માં FATFની ગ્રે લિસ્ટમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યું છે.
નિષ્ણાતો એ પણ ચેતવણી આપે છે કે IMFની ભંડોળ પ્રક્રિયા અને વીટો પાવરમાં આમૂલ ફેરફારોની ભારતની માંગ બેધારી તલવાર સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે તેનાથી દિલ્હી કરતાં બેઇજિંગને વધુ શક્તિ મળવાની શક્યતા છે.