નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે ગુરુવારે પુણેના કોંધવા બુદ્રુકમાં ૧૧.૮૯ હેક્ટર આરક્ષિત વન જમીનની ફાળવણી અને ત્યારબાદના વેચાણને ગેરકાયદેસર જાહેર કર્યું છે. આ જમીન મૂળ એક ખાનગી પરિવારને ફાળવવામાં આવી હતી અને બાદમાં એક હાઉસિંગ સોસાયટીને તબદીલ કરવામાં આવી હતી.
ચીફ જસ્ટિસ બીઆર ગવઈ, જસ્ટિસ ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહ અને જસ્ટિસ કે વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે આ ચોક્કસ ફાળવણી અને સંબંધિત પર્યાવરણીય મંજૂરીને રદ કરવા ઉપરાંત દેશભરમાં વન જમીનના દુરૂપયોગ પર તવાઈ બોલાવવા માટે વિશેષ તપાસ ટીમ (SIT) ની રચના માટે નિર્દેશો પણ જારી કર્યા છે.
કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે, "વર્તમાન મામલો એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કે કેવી રીતે રાજકારણીઓ, અમલદારો અને બિલ્ડરોના ગઠજોડાના કારણે પુનર્વસનના નામે કિંમતી વન જમીનને વ્યાપારી હેતુઓ માટે પરિવર્તિત કરી શકાય છે."
કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે ૧૯૯૮માં 'ચવ્હાણ પરિવાર'ને કૃષિ ઉપયોગ માટે વન જમીનની ફાળવણી અને ૧૯૯૯માં રિચી રિચ કો-ઓપરેટિવ હાઉસિંગ સોસાયટી (RRCHS)ને તેનું ત્યારબાદનું વેચાણ "સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર" હતું. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે જમીન સત્તાવાર રીતે ચવ્હાણ પરિવારને ફાળવવામાં આવે તે પહેલાં જ RRCHS સાથે સોદા થઈ ગયા હતા, જે કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓને બાયપાસ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલી "ફ્રન્ટ" વ્યવસ્થાને ખુલ્લી પાડે છે.
કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે આ કાર્યવાહીઓ વન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૦ અને બિન-વન હેતુઓ માટે વન જમીનના ડાયવર્ઝન માટે કેન્દ્ર સરકારની પૂર્વ મંજૂરીની તેની ફરજિયાત જરૂરિયાતનું સીધું ઉલ્લંઘન હતું.
કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે તત્કાલીન મહેસૂલ મંત્રીએ ૧૯૮૦ના અધિનિયમની કલમ ૨નું ઉલ્લંઘન કરીને કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી વિના ચવ્હાણ પરિવારને જમીનની ફાળવણી મંજૂર કરી હતી, તેમ છતાં વન વિભાગે વારંવાર આગ્રહ કર્યો હતો કે જમીનની ફાળવણી કરી શકાય નહીં.
કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે, "અમને એ ઠરાવવામાં કોઈ ખચકાટ નથી કે મહારાષ્ટ્ર સરકારના તત્કાલીન મહેસૂલ મંત્રી અને પુણેના તત્કાલીન વિભાગીય કમિશનરે કિંમતી વન જમીનનું બલિદાન આપીને ખાનગી વ્યક્તિઓને ગેરકાયદેસર રીતે લાભ કરાવવા માટે જાહેર વિશ્વાસનો સંપૂર્ણ ભંગ કર્યો છે."
કોર્ટે વધુમાં "રાહેજા રિચમંડ પાર્ક", રેસિડેન્શિયલ, શોપિંગ અને આઇટી કોમ્પ્લેક્સના નિર્માણ માટે ૨૦૦૭માં પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય દ્વારા RRCHS ને આપવામાં આવેલી પર્યાવરણીય મંજૂરીને પણ રદ કરી દીધી હતી.
મૂળ રૂપે ૧૮૭૯માં આરક્ષિત વન તરીકે સૂચિત કરાયેલી આ જમીન મહેસૂલ રેકોર્ડમાં પુનઃવર્ગીકરણ હોવા છતાં સત્તાવાર વન રેકોર્ડ મુજબ વન જમીન જ રહી હતી. કોર્ટે શોધી કાઢ્યું હતું કે જમીનને બિન-આરક્ષિત દર્શાવવાના પ્રયાસો કપટપૂર્ણ હતા.
કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે વિવાદિત જમીનનો કબજો, જે હાલમાં મહેસૂલ વિભાગ પાસે છે, તે ત્રણ મહિનાની અંદર વન વિભાગને સોંપવો આવશ્યક છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વન જમીન પાછી મેળવવા માટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને નીચે મુજબના નિર્દેશો જારી કર્યા છે:
૧. વિશેષ તપાસ ટીમ (SITs): તમામ રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટકર્તાઓએ SITs ની રચના કરવી જોઈએ જેથી તપાસ કરી શકાય કે શું મહેસૂલ વિભાગના નિયંત્રણ હેઠળની કોઈપણ આરક્ષિત વન જમીન ગેરકાયદેસર રીતે ખાનગી વ્યક્તિઓ અથવા સંસ્થાઓને બિન-વન હેતુઓ માટે ફાળવવામાં આવી છે.
૨. કબજો અથવા વળતરની વસૂલાત: રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ આવી જમીનો પાછી મેળવીને વન વિભાગોને સોંપવી જોઈએ. જો મોટા જાહેર હિતમાં કબજો પાછો મેળવવો શક્ય ન હોય, તો સત્તાવાળાઓએ લાભાર્થીઓ પાસેથી જમીનની કિંમત વસૂલ કરવી જોઈએ અને ભંડોળનો ઉપયોગ ફક્ત વન વિકાસ માટે જ કરવો જોઈએ.
૩. અમલીકરણ માટે વિશેષ ટીમો: રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ એક વર્ષની અંદર તમામ જમીન તબદીલીઓ પૂર્ણ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિશેષ ટીમોની રચના પણ કરવી જોઈએ.
૪. ભવિષ્યમાં માત્ર વૃક્ષારોપણ માટે ઉપયોગ: કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે આવી પાછી મેળવેલી જમીનોનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં ફક્ત વૃક્ષારોપણ માટે જ થવો જોઈએ.