વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 9 જૂને સુધારેલી રાષ્ટ્રીય હસ્તપ્રતોના મિશનનો પ્રારંભ કરશે, જેની જાહેરાત આ વર્ષની શરૂઆતમાં કેન્દ્રીય બજેટમાં કરવામાં આવી હતી.

'જ્ઞાન ભારતમ મિશન', જે એક કરોડથી વધુ હસ્તપ્રતોને આવરી લેવાની અપેક્ષા છે, તે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંગ્રહાલયો, પુસ્તકાલયો અને ખાનગી સંગ્રહકો પાસે રહેલા ભારતના હસ્તપ્રત વારસાના સર્વેક્ષણ, દસ્તાવેજીકરણ અને સંરક્ષણ માટે જવાબદાર રહેશે.

આ નવી પહેલને સમાવવા માટે, કેન્દ્રીય બજેટમાં હાલના રાષ્ટ્રીય હસ્તપ્રતો મિશન (NMM) માટે બજેટ ફાળવણી ₹3.5 કરોડથી વધારીને ₹60 કરોડ કરવામાં આવી હતી.

સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે નવી સંસ્થાની રૂપરેખાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માટે કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ સચિવના નેતૃત્વમાં શ્રેણીબદ્ધ બેઠકો યોજાઈ છે અને 9 જૂને વડા પ્રધાન દ્વારા તેનું લોન્ચિંગ થવાની ધારણા છે.

ગયા ઓક્ટોબરમાં અહેવાલ આપ્યો હતો કે કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ મંત્રાલય NMM ને "પુનઃજીવિત અને ફરીથી લોન્ચ" કરવા માટે તૈયાર છે અને ભારતમાં પ્રાચીન ગ્રંથોને સાચવવામાં મદદ કરવા માટે એક સ્વાયત્ત સંસ્થાની રચના પર વિચાર કરી રહ્યું છે.

હાલમાં, NMM ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય કલા કેન્દ્રનો એક ભાગ છે. તેની સ્થાપના 2003 માં કરવામાં આવી હતી, પરંતુ અપેક્ષા મુજબ તે આગળ વધી શક્યું ન હતું.

સંસ્કૃતિ મંત્રાલયે આગળ વધવાની ચર્ચા કરવા માટે 14 ઓક્ટોબર, 2024 ના રોજ પ્રથમ બેઠકનું આયોજન કર્યું હતું. સંસ્કૃતિ મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી આ બેઠકમાં આ ક્ષેત્રના કેટલાક જાણીતા નિષ્ણાતો જેમ કે સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયન લેંગ્વેજીસ (CIIL) ના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ અને જાણીતા ભાષાશાસ્ત્રી ઉદય નારાયણ સિંહ, IIT બોમ્બેના પ્રો. કે. રામાસુબ્રમણ્યમ, સંસ્કૃતિ ફાઉન્ડેશનના ડૉ. એમ.એ. અલવર, NMM ના સ્થાપક ડિરેક્ટર ડૉ. સુધા ગોપાલકૃષ્ણન; ભારતીય ભાષા સમિતિના અધ્યક્ષ ચામુ કૃષ્ણ શાસ્ત્રી અને સેન્ટ્રલ સંસ્કૃત યુનિવર્સિટી, દિલ્હીના વાઇસ ચાન્સેલર શ્રીનિવાસ વરખેડી જેવા કેટલાક અગ્રણીઓએ હાજરી આપી હતી. નિષ્ણાત જૂથમાં ગૂગલ આર્ટ્સ એન્ડ કલ્ચરના એક પ્રોગ્રામ મેનેજરનો પણ સમાવેશ થતો હતો.

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, NMM એ અત્યાર સુધીમાં 52 લાખ હસ્તપ્રતોનો મેટાડેટા તૈયાર કર્યો છે અને લગભગ ત્રણ લાખથી વધુ શીર્ષકોનું ડિજિટાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, તેમાંથી માત્ર એક તૃતીયાંશ જ અપલોડ કરવામાં આવ્યા છે.

NMM ના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે અપલોડ કરાયેલી લગભગ 1.30 લાખ હસ્તપ્રતોમાંથી, ફક્ત 70,000 જ જોવા માટે ઉપલબ્ધ હતી. આનું કારણ એ હતું કે કોઈ "એક્સેસ પોલિસી" નહોતી, જેનો અર્થ એ થયો કે ખાનગી માલિકોને તેમની પાસે ઉપલબ્ધ હસ્તપ્રતો જોવા માટે કોઈ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું નથી.

ભારતમાં લગભગ 80% હસ્તપ્રતો ખાનગી પક્ષો પાસે છે.

NMM એ એ પણ માહિતી આપી છે કે છેલ્લા 21 વર્ષોમાં, તેઓએ નવ કરોડ ફોલિયોનું નિવારક અને ઉપચારાત્મક સંરક્ષણ હાથ ધર્યું છે.