નવી દિલ્હી: સગીર ગુનેગારોની ઉંમર નિર્ધારણ (age determination) સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આજે ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, કિશોર ન્યાય (JJ) અધિનિયમ, 2015 હેઠળ આરોપીની ઉંમર નક્કી કરતી વખતે શાળાના રેકોર્ડ (મેટ્રિક્યુલેશન પ્રમાણપત્ર) અને જન્મ પ્રમાણપત્ર જેવા કાયદેસરના દસ્તાવેજોને તબીબી મૂલ્યાંકન (જેમ કે ઓસિફિકેશન ટેસ્ટ) કરતાં અગ્રતા આપવામાં આવશે. આ નિર્ણય 'રજની વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય' કેસમાં આવ્યો છે.
JJB તબીબી અભિપ્રાય પર આધાર રાખી ન શકે: સુપ્રીમનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ
જસ્ટિસ અભય એસ ઓકા અને ઉજ્જલ ભુયાનની બેન્ચે ટિપ્પણી કરી હતી કે, એકવાર શાળા દ્વારા જારી કરાયેલ જન્મ તારીખ પ્રમાણપત્ર અને મ્યુનિસિપલ ઓથોરિટી તરફથી જન્મ પ્રમાણપત્ર રેકોર્ડ પર આવી જાય, પછી કિશોર ન્યાય બોર્ડ (JJB) ને વય નિર્ધારણ માટે તબીબી અભિપ્રાય પર આધાર રાખવાનો કોઈ અધિકાર નથી.
કોર્ટે નોંધ્યું કે JJB દ્વારા દસ્તાવેજી પુરાવાનો અસ્વીકાર અને ઓસિફિકેશન ટેસ્ટ પર આધાર રાખવો, જે આરોપીની ઉંમર 21 વર્ષ દર્શાવે છે, તે કાયદેસર રીતે ટકાઉ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે અપીલ કોર્ટના તારણોને સમર્થન આપ્યું હતું કે, આરોપી, જેની જન્મ તારીખ 8 સપ્ટેમ્બર, 2003 તરીકે નોંધાયેલી હતી, તે કથિત ગુનાની તારીખે (17 ફેબ્રુઆરી, 2021) 17 વર્ષ અને ત્રણ મહિનાનો હતો.
મેરઠ હત્યા કેસ: લાંબી કાનૂની લડાઈનો અંત
આ કેસ 17 ફેબ્રુઆરી, 2021 ના ​​રોજ ઉત્તર પ્રદેશના મેરઠમાં થયેલી એક હત્યામાંથી ઉદ્ભવ્યો હતો. JJB સમક્ષની શરૂઆતની કાર્યવાહીમાં આરોપીને કિશોર જાહેર કરવામાં આવ્યો ન હતો, કારણ કે JJBએ તેની ઉંમર આશરે 21 વર્ષ હોવાનું મૂલ્યાંકન કરતા મેડિકલ બોર્ડના રિપોર્ટ પર આધાર રાખ્યો હતો.
જોકે, અપીલ પર, અધિક જિલ્લા અને સત્ર ન્યાયાધીશ (POCSO કોર્ટ) એ 14 ઓક્ટોબર, 2021 ના ​​રોજ શાળા પ્રમાણપત્ર અને જન્મ પ્રમાણપત્રના આધારે આ ચુકાદાને ઉલટાવી દીધો હતો, જેમાં આરોપીની જન્મ તારીખ 8 સપ્ટેમ્બર, 2003 નોંધાયેલી હતી, જેના કારણે તે ગુનાની તારીખે 17 વર્ષ, 3 મહિના અને 10 દિવસનો હતો. હાઈકોર્ટે પણ 13 મે, 2022 ના રોજના તેના આદેશ દ્વારા સેશન્સ જજના મંતવ્યને સમર્થન આપ્યું હતું અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, JJ એક્ટ, 2015 ની કલમ 94(2) હેઠળ, ઉંમર પહેલા શાળાના રેકોર્ડ અથવા જન્મ પ્રમાણપત્રોના આધારે નક્કી કરવી જોઈએ, અને આવા રેકોર્ડની ગેરહાજરીમાં જ તબીબી પરીક્ષણોનો આદેશ આપી શકાય છે.
દસ્તાવેજી પુરાવાની અગ્રતા: ઓસિફિકેશન ટેસ્ટ છેલ્લો વિકલ્પ
પીડિતાની માતાએ (અપીલકર્તા) સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી અને આરોપીને કિશોરાવસ્થા જાહેર કરવા અને હાઈકોર્ટ દ્વારા જામીન આપવાના આદેશને પડકાર્યો હતો. અપીલકર્તાએ દલીલ કરી હતી કે આરોપી એક રીઢો ગુનેગાર છે અને તેણે હત્યાના કેસમાં ન્યાયને હરાવવા માટે JJ એક્ટ હેઠળના રક્ષણનો દુરુપયોગ કર્યો છે. ઓસિફિકેશન રિપોર્ટ સહિતના તબીબી પુરાવા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે આરોપી 18 વર્ષથી વધુ ઉંમરનો હતો.
જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના તારણોમાં દખલ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. કિશોરાવસ્થાના મુદ્દા પર, કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે માન્ય શાળા અને મ્યુનિસિપલ રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં તબીબી પરીક્ષણનો આશરો લેવા બદલ JJBનો નિર્ણય કાયદેસર રીતે ખામીયુક્ત હતો. મેરઠ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનું જન્મ પ્રમાણપત્ર ઘટના પહેલાં જારી કરવામાં આવ્યું હતું અને હાઈસ્કૂલનું પ્રમાણપત્ર દાવો કરાયેલી જન્મ તારીખ સાથે સુસંગત હતું.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે, "JJB દ્વારા અપનાવવામાં આવેલ તર્ક સંપૂર્ણપણે ખોટો છે. જ્યારે શાળાનું સંબંધિત જન્મ પ્રમાણપત્ર તેમજ મેરઠ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા જારી કરાયેલ જન્મ પ્રમાણપત્ર ઉપલબ્ધ હતું, ત્યારે JJB ઓસિફિકેશન ટેસ્ટનો વિકલ્પ પસંદ કરી શક્યું ન હતું." ન્યાયિક દાખલાઓનો ઉલ્લેખ કરીને, કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે ઓસિફિકેશન પરીક્ષણો ફક્ત છેલ્લો ઉપાય હોઈ શકે છે અને કલમ 94 હેઠળ દસ્તાવેજી પુરાવાને ઓવરરાઇડ કરતા નથી.
આ ચુકાદો સગીર ગુનેગારોની ઉંમર નિર્ધારણ પ્રક્રિયામાં વધુ સ્પષ્ટતા લાવશે અને દસ્તાવેજી પુરાવાના મહત્વને રેખાંકિત કરશે.