નવી દિલ્હી, 21 મે 2025, બુધવાર: યુટ્યુબર જ્યોતિ મલ્હોત્રાની સંવેદનશીલ સૈન્ય માહિતી પાકિસ્તાન સાથે કથિત રીતે શેર કરવા બદલ ધરપકડ થયા બાદ, એક દાયકા પહેલા બનેલા એક સમાન કિસ્સાએ ફરીથી ધ્યાન ખેંચ્યું છે, જેમાં એક મહિલા વિદેશ સેવા અધિકારી સામેલ હતી. 2010 માં, પાકિસ્તાનમાં કાર્યરત ભારતીય રાજદ્વારી મધુરિ ગુપ્તા ની પાકિસ્તાન માટે જાસૂસી કરવા બદલ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તપાસમાં બહાર આવ્યું હતું કે, પાકિસ્તાનમાં તેની પોસ્ટિંગ દરમિયાન પાકિસ્તાન સ્થિત ગુપ્તચર ઓપરેટિવ્સ દ્વારા તેને 'હની-ટ્રેપ' કરવામાં આવી હતી. એક પાકિસ્તાની જાસૂસના પ્રેમમાં પડવું મધુરિ ગુપ્તાને પ્રતિષ્ઠા, કારકિર્દી અને ત્રણ વર્ષની જેલની સજામાં પરિણમ્યું હતું.
જાસૂસીનો પર્દાફાશ: ઇસ્લામાબાદ હાઈ કમિશનમાંથી લીક થતી માહિતી
જ્યોતિ મલ્હોત્રાએ કથિત રીતે તેના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ પાકિસ્તાનની ISI ને સંવેદનશીલ માહિતી પહોંચાડવા માટે કર્યો હતો, જ્યારે મધુરિ ગુપ્તા યુટ્યુબર નહોતી, પરંતુ ઇસ્લામાબાદમાં ભારતીય હાઈ કમિશનમાં સેકન્ડ સેક્રેટરી (પ્રેસ એન્ડ ઇન્ફોર્મેશન) તરીકે પોસ્ટ કરાયેલી એક રાજદ્વારી હતી.
ગુપ્તાએ ગુપ્ત માહિતી લીક કરી હતી, એક ખુલાસો જેણે ભારતીય ગુપ્તચર એજન્સીઓને સ્તબ્ધ કરી દીધી હતી. તેની જાસૂસી 2010 માં સામે આવી, જ્યારે દિલ્હી પોલીસની સ્પેશિયલ બ્રાન્ચ દ્વારા ઓફિશિયલ સિક્રેટ્સ એક્ટ હેઠળ તેની ધરપકડ કરવામાં આવી.
મધુરિ ગુપ્તા કોણ હતી?
ગુપ્તાએ પ્રતિષ્ઠિત UPSC પરીક્ષા પાસ કરતા પહેલા જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. તેણે ભારત માટે ઇરાક, લાઇબેરિયા, મલેશિયા અને ક્રોએશિયા સહિત વિવિધ મિશન્સમાં સેવા આપી હતી. તેને 2007 માં ઇસ્લામાબાદમાં પોસ્ટ કરવામાં આવી હતી.
ઇસ્લામાબાદમાં, ઉર્દૂ ભાષામાં નિપુણ અને સુફીવાદ અને કવિતામાં ઊંડો રસ ધરાવતી ગુપ્તા, એક પાકિસ્તાની પત્રકાર દ્વારા જમશેદ, જે સામાજિક વર્તુળોમાં 'જિમ' તરીકે ઓળખાતો હતો, તેના સંપર્કમાં આવી. બંનેએ જૈશ-એ-મોહમ્મદના વડા મૌલાના મસૂદ અઝહર દ્વારા લખાયેલા પુસ્તક વિશે વાત કરી. ટૂંક સમયમાં, આ પરિચય રોમેન્ટિક સંબંધમાં ફેરવાઈ ગયો. ત્યારે 52 વર્ષની ગુપ્તા 30 વર્ષીય ISI ઓપરેટિવના પ્રેમમાં પડી ગઈ.
ગુપ્તચર એજન્સીઓએ પાછળથી ખુલાસો કર્યો કે, ભારત સરકાર દ્વારા રજા ન આપવા અને વિલંબિત પગારને કારણે ગુપ્તાની નારાજગી તેને ભાવનાત્મક રીતે નબળી બનાવી દીધી હતી. ટૂંક સમયમાં, જમશેદ, અન્ય ISI હેન્ડલર મુદસ્સર રઝા રાણા સાથે મળીને તેને તેના દેશ સાથે દગો કરવા માટે પ્રભાવિત કરવા લાગ્યા.
મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ગુપ્તાએ ISI ને ભારતીય સેના, RAW ઓપરેશન્સ, ઇન્ડો-યુ.એસ. ગુપ્તચર આદાનપ્રદાન અને 26/11 મુંબઈ હુમલાની તપાસ સંબંધિત અત્યંત ગુપ્ત માહિતી પૂરી પાડી હતી.
ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટથી પકડાઈ: 'બદલો' થી 'ભાવનાત્મક દબાણ' સુધીની કબૂલાત
2009 ના અંત સુધીમાં, ભારતીય ગુપ્તચર એજન્સીઓએ ઇસ્લામાબાદ હાઈ કમિશનમાંથી એક ગુપ્તચર એજન્ટ કાર્યરત હોવાની શંકા કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. ગુપ્તાની ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ, મોનિટર કરાયેલા ઇમેઇલ્સ અને શંકાસ્પદ હિલચાલ તપાસકર્તાઓને તેના સુધી પહોંચાડ્યા. અધિકારીઓ અનુસાર, એકવાર તેમની શંકાઓ પુષ્ટિ થઈ ગઈ, સરકારે ગુપ્તાને SAARC સમિટ માટે મીડિયા સંબંધો સંભાળવાના બહાને ભારત બોલાવી, જે તે વર્ષના અંતમાં ભૂતાનમાં યોજાવાની હતી.
તે 21 એપ્રિલ, 2010 ના રોજ ભારત આવી, એક રાત ઘરે વિતાવી, અને બીજા દિવસે સવારે દિલ્હી પોલીસે તેની ધરપકડ કરી.
ગુપ્તા પર સૌપ્રથમ 2012 માં ઓફિશિયલ સિક્રેટ્સ એક્ટની કલમ 3 અને 5 હેઠળ આરોપ મૂકવામાં આવ્યા હતા, જેમાં મહત્તમ 14 વર્ષની સજાની જોગવાઈ હતી. શરૂઆતમાં, જામીન મળતા પહેલા તેણે 21 મહિના તિહાર જેલમાં વિતાવ્યા હતા.
તેમની ચાર્જશીટમાં, દિલ્હી પોલીસે ગુપ્તા પર પાકિસ્તાની અધિકારીઓને સંવેદનશીલ માહિતી લીક કરવાનો અને બે ISI અધિકારીઓ – જમશેદ, તેનો હેન્ડલર, અને મુબાશર રઝા રાણા – સાથે સંપર્કમાં રહેવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ગુપ્તા તેના હેન્ડલર્સ માટે એક સંપત્તિ હતી, અને પ્રેમ તેના પ્રેરણા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.
એકવાર કસ્ટડીમાં આવ્યા પછી, તેણે કબૂલાત કરવાનું શરૂ કર્યું – શરૂઆતમાં બદલાને તેના હેતુ તરીકે દાવો કર્યો, પાછળથી ભાવનાત્મક દબાણ અને બ્લેકમેલની ભૂમિકાનો ખુલાસો કર્યો. તે સમયના સમાચાર અહેવાલો અનુસાર, ગુપ્તાએ માત્ર ગુપ્ત મેમો અને સંરક્ષણ યોજનાઓ જ લીક કરી ન હતી, પરંતુ ભારતીય ગુપ્તચર અધિકારીઓની ઓળખ અને લોગિન ઓળખપત્રો પણ જાહેર કર્યા હતા.
2018 માં, દિલ્હીની એક અદાલતે મધુરિ ગુપ્તાને ઓફિશિયલ સિક્રેટ્સ એક્ટની કલમ 3 અને 5 હેઠળ દોષિત ઠેરવી. કલમ 3 જાસૂસી, ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવી અથવા દુશ્મનોના લાભ માટે માહિતીનો ઉપયોગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ માટે વ્યક્તિઓને સજા કરવા સાથે સંબંધિત છે, જેમાં 14 વર્ષ સુધીની જેલની સજાની સંભાવના છે. કલમ 5 ગુપ્ત સત્તાવાર માહિતીના ખોટા સંચાર, જાળવણી અથવા ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેના પરિણામે ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ, દંડ અથવા બંનેની સજા થઈ શકે છે.
ગુપ્તા રાજસ્થાનના ભિવાડીમાં તેના ટ્રાયલની રાહ જોઈ રહી હતી જ્યાં સુધી ઓક્ટોબર 2021 માં 64 વર્ષની વયે તેનું અવસાન થયું. ગુપ્તાની દોષિત ઠરાવવા સામેની અપીલ તેના મૃત્યુ સમયે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં પેન્ડિંગ હતી.