નવી દિલ્હી, ૨૩ મે, ૨૦૨૫: ભારતના ગૌરવશાળી સૈન્ય ઇતિહાસમાં કેટલાક એવા નામ છે, જેઓ પોતાના અદમ્ય સાહસ, અસાધારણ નેતૃત્વ અને દેશભક્તિના કારણે અમર થઈ ગયા છે. ફિલ્ડ માર્શલનું પદ, જે ભારતીય સેનામાં સર્વોચ્ચ શક્ય લશ્કરી પદ છે, તે આવા અસાધારણ સેવા અને યુદ્ધ સમયના નેતૃત્વ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. ભારતમાં આજ સુધી માત્ર બે જ મહાનુભાવોને આ સર્વોચ્ચ પદવીથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે: ફિલ્ડ માર્શલ સેમ માણેકશો (૧૯૭૩) અને ફિલ્ડ માર્શલ કે.એમ. કરિઅપ્પા (૧૯૮૬).
સેમ માણેકશો: ૧૯૭૧ના યુદ્ધના શિલ્પકાર અને પદ્મ વિભૂષણથી સન્માનિત
સેમ માણેકશો ભારતીય લશ્કરી ઇતિહાસમાં એક સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત નામ છે. તેઓ પ્રથમ ભારતીય લશ્કરી અધિકારી હતા જેમને ફિલ્ડ માર્શલના પદ પર બઢતી આપવામાં આવી હતી, જે ભારતીય સેનામાં પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવું સર્વોચ્ચ પદ છે. માણેકશો ૧૯૩૪માં બ્રિટિશ ભારતીય સેનામાં જોડાયા હતા અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ, ૧૯૪૭ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ અને ૧૯૬૫ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ સહિત અનેક નોંધપાત્ર સંઘર્ષોમાં તેમણે અપ્રતિમ સેવા આપી હતી. તેમણે ૧૯૬૯ થી ૧૯૭૩ સુધી આર્મી સ્ટાફના વડા તરીકે સેવા આપી, જ્યાં તેમનું નેતૃત્વ નિર્ણાયક સાબિત થયું.
૧૯૭૧ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં ભારતની ઐતિહાસિક જીતમાં માણેકશોનો ફાળો અનમોલ હતો. માત્ર ૧૩ દિવસ સુધી ચાલેલા આ યુદ્ધનો અંત પાકિસ્તાની સેનાના શરણાગતિ સાથે થયો, જેના પરિણામે સ્વતંત્ર બાંગ્લાદેશનું નિર્માણ થયું. આ વિજયમાં માણેકશોની રણનીતિક કુશળતા અને નિર્ણાયક નેતૃત્વ મુખ્ય હતું. રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની તેમની અમૂલ્ય સેવાઓને બિરદાવતા તેમને ભારતના બે સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન, ૧૯૬૮માં પદ્મ ભૂષણ અને ૧૯૭૨માં પદ્મ વિભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.
કે.એમ. કરિઅપ્પા: સ્વતંત્ર ભારતીય સેનાના પ્રથમ કમાન્ડર ઇન ચીફ
ફિલ્ડ માર્શલ કે.એમ. કરિઅપ્પા ભારતના લશ્કરી ઇતિહાસના વધુ એક દીપ્તિમાન સિતારા છે. તેઓ એક ભારતીય લશ્કરી અધિકારી હતા અને ભારત ગ્રેટ બ્રિટનથી સ્વતંત્ર થયા પછી ભારતીય સેનાના પ્રથમ ચીફ ઓફ સ્ટાફ બન્યા હતા. જાન્યુઆરી ૧૯૪૯માં, કરિઅપ્પાને બ્રિટિશ કમાન્ડિંગ જનરલ સર રોય બુચરના સ્થાને ભારતીય સેનાના પ્રથમ ભારતીય કમાન્ડર ઇન ચીફ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા, જે સ્વતંત્ર ભારતના લશ્કરી નેતૃત્વ માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના હતી.
કરિઅપ્પા ૧૯૫૩માં સક્રિય લશ્કરી સેવામાંથી નિવૃત્ત થયા, ત્યારબાદ તેમણે ૧૯૫૬ સુધી ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડમાં ભારતના હાઇ કમિશનર તરીકે સેવા આપી. નિવૃત્તિ પછી પણ તેઓ ભારતીય સૈન્યના મામલામાં ઊંડાણપૂર્વક સામેલ રહ્યા, અને સૈનિકોનું મનોબળ વધારવા માટે નિયમિતપણે દળોની મુલાકાતો લેતા રહ્યા.
એરફોર્સના એકમાત્ર માર્શલ: અર્જન સિંહ
ભારતીય વાયુસેનાના ઇતિહાસમાં પણ એક અજોડ વ્યક્તિત્વ નોંધાયેલું છે. અર્જન સિંહ (૨૦૦૨) ભારતીય એરફોર્સના પહેલા અને એકમાત્ર અધિકારી હતા જેમને 'માર્શલ ઓફ ધ ઈન્ડિયન એરફોર્સ'નું બિરુદ મળ્યું હતું, જે રેન્ક ભારતીય સેનાના ફિલ્ડ માર્શલ જેટલો જ સર્વોચ્ચ છે. અર્જન સિંહની વીરતા અને કુશળતાએ ભારતીય વાયુસેનાને નવી ઊંચાઈઓ પર પહોંચાડી હતી.
આ ત્રણેય મહાનુભાવોએ દેશની સેવા માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું અને ભારતના સૈન્ય ઇતિહાસમાં કાયમી સ્થાન બનાવ્યું. તેમનું પરાક્રમ અને નેતૃત્વ આવનારી પેઢીઓ માટે પ્રેરણાદાયક રહેશે.