નવી દિલ્હી : દેશના કેન્દ્રીય બેંક ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા ભારત સરકારને મોટી ખુશખબર મળી છે. રિઝર્વ બેંકે આજે, શુક્રવારે, કેન્દ્ર સરકારને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ (FY25) માટે રેકોર્ડ ડિવિડન્ડ તરીકે ₹૨.૬૯ લાખ કરોડ રૂપિયા આપવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આરબીઆઈએ પોતાની કેન્દ્રીય બોર્ડ બેઠકમાં સરકાર માટે આ વિક્રમજનક ડિવિડન્ડ ટ્રાન્સફરની જાહેરાત કરી છે.
આ ડિવિડન્ડની રકમ આ વર્ષે માર્ચમાં સમાપ્ત થયેલા નાણાકીય વર્ષ માટે ચૂકવવામાં આવશે, જે ૨૦૨૩-૨૪માં ચૂકવવામાં આવેલી રકમ કરતાં ૨૭.૪ ટકા વધુ છે. અગાઉ, રિઝર્વ બેંકે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ માટે સરકારને ₹૨.૧ લાખ કરોડ રૂપિયાનું ડિવિડન્ડ આપ્યું હતું, જ્યારે ૨૦૨૨-૨૩ માટે આ આંકડો ₹૮૭,૪૧૬ કરોડ રૂપિયા હતો. આ વર્ષનો આંકડો અગાઉના તમામ રેકોર્ડ તોડી રહ્યો છે.
ડિવિડન્ડ ચુકવણીનો આધાર અને નિયમોમાં ફેરફાર
આ મહત્ત્વપૂર્ણ ડિવિડન્ડ પેમેન્ટ પર આરબીઆઈ ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રા ની અધ્યક્ષતામાં ભારતીય રિઝર્વ બેંકના કેન્દ્રીય નિર્દેશક મંડળની ૬૧૬મી બેઠકમાં નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આરબીઆઈએ એક નિવેદનમાં જણાવ્યું કે, બોર્ડે વૈશ્વિક અને ઘરેલું આર્થિક પરિદૃશ્યની સમીક્ષા કરી, જેમાં દૃષ્ટિકોણ માટેના જોખમો પણ સામેલ હતા. બોર્ડે એપ્રિલ ૨૦૨૪ - માર્ચ ૨૦૨૫ દરમિયાન રિઝર્વ બેંકના કામકાજ પર પણ ચર્ચા કરી અને વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માટે રિઝર્વ બેંકની વાર્ષિક રિપોર્ટ અને નાણાકીય વિવરણોને મંજૂરી આપી.
આરબીઆઈએ વધુમાં સ્પષ્ટતા કરી કે, વર્ષ (૨૦૨૪-૨૫) માટે આપવામાં આવનારું ડિવિડન્ડ ECF (ઇકોનોમિક કેપિટલ ફ્રેમવર્ક) ના આધારે નક્કી કરવામાં આવ્યું છે, જેને કેન્દ્રીય બોર્ડે ૧૫ મે, ૨૦૨૫ ના રોજ યોજાયેલી પોતાની બેઠકમાં મંજૂરી આપી હતી.
આરબીઆઈએ પોતાની બેઠકમાં ECF (ઇકોનોમિક કેપિટલ ફ્રેમવર્ક) માં કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ બદલાવો પણ કર્યા છે. આ બદલાવોના આધારે જ રિઝર્વ બેંક સરકાર માટે ડિવિડન્ડનો નિર્ણય લે છે. નવા નિયમો મુજબ, આરબીઆઈને હવે એ છૂટ હશે કે તે દર વર્ષે સ્થિતિ જોઈને જોખમ માટે કેટલી રકમ અલગ રાખવી તે પોતે નક્કી કરી શકે. હવે બેલેન્સ શીટની બહારની સંપત્તિઓ (off-balance sheet assets) ને પણ જોખમ આંકલનમાં શામેલ કરવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, વિદેશી સંપત્તિઓમાં નાની મુદ્રાઓ (minor currencies) પણ હવે જોખમ ગણતરીમાં જોડવામાં આવશે અને ક્રેડિટ તથા ઓપરેશનલ જોખમથી જોડાયેલા નિયમોમાં કોઈ બદલાવ કરવામાં આવ્યો નથી. મૌદ્રિક અને નાણાકીય સ્થિરતા માટે જોખમ બફરની સીમા હવે ૩.૫% થી ૬.૫% સુધીની થઈ ગઈ છે, જે પહેલા ૪.૫%-૫.૫% હતી. જ્યારે Contingent Risk Buffer (CRB) હવે ૪.૫% થી ૭.૫% ની વચ્ચે રાખવામાં આવશે (પહેલા ૫.૫%-૬.૫%). જો આરબીઆઈ પાસે ઉપલબ્ધ ઇક્વિટી ૭.૫% થી વધારે છે, તો વધારાની રકમ સરકારને આપી શકાય છે, પરંતુ જો ઇક્વિટી ઓછી છે, તો સરકારને સરપ્લસ નહીં આપવામાં આવે. આ નિર્ણયથી સરકારને અણધારી નાણાકીય રાહત મળી છે, જે દેશના આર્થિક વિકાસ માટે મદદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.