નવી દિલ્હી, ૨૮ મે, ૨૦૨૫: સુપ્રીમ કોર્ટે મેડિકલ ઈન્સ્યોરન્સ કવચમાંથી વાઈ (Epilepsy) ની સારવારને બાકાત રાખવાની ૨૦૨૦ની જોગવાઈને પડકારતી જાહેર હિતની અરજી (PIL) પર કેન્દ્ર સરકાર અને ભારતીય વીમા નિયામક અને વિકાસ પ્રાધિકરણ (IRDAI) પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે. જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માની ખંડપીઠે 'સંવેદના ફાઉન્ડેશન વિ. યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા' કેસમાં સરકાર અને IRDAI ને નોટિસ પાઠવી છે અને તેમના જવાબ મળ્યા બાદ વધુ સુનાવણી હાથ ધરશે.
સંવેદના ફાઉન્ડેશનની દલીલો: નિયમ ભેદભાવપૂર્ણ અને અવૈજ્ઞાનિક
૨૦૦૪માં સ્થાપિત થયેલી અને દેશભરમાં વાઈના દર્દીઓને દવાઓ, સર્જરી માટે ભંડોળ તેમજ કાઉન્સિલિંગ સેવાઓ પૂરી પાડતી સાર્વજનિક ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ 'સંવેદના ફાઉન્ડેશન' દ્વારા આ અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે. અરજદારે દલીલ કરી છે કે સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય વીમા પૉલિસીઓમાંથી વાઈને બાકાત રાખવાનો નિયમ મનસ્વી, તબીબી દૃષ્ટિએ ખોટો અને બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪ (સમાનતાનો અધિકાર) અને અનુચ્છેદ ૨૧ (જીવનનો અધિકાર) હેઠળ વાઈના દર્દીઓના (PWE - Persons with Epilepsy) અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
અરજીમાં ભારપૂર્વક જણાવાયું છે કે, "પ્રસ્તુત અરજીના કેન્દ્રમાં રહેલું આ બાકાત રાખવું, PWE ને આરોગ્યસંભાળ મેળવવામાં નોંધપાત્ર અવરોધોનો સામનો કરાવે છે. પ્રાથમિક દૃષ્ટિએ, સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય વીમા પૉલિસીઓ હેઠળ સારવારને આવરી ન લેવા માટે વાઈને 'કાયમી બાકાત' તરીકે સામેલ કરવાનો નિર્ણય અવૈજ્ઞાનિક અને ગેરબંધારણીય બંને છે."
વાઈની વાસ્તવિકતા અને વીમા કવચનો અભાવ
અરજદારે ધ્યાન દોર્યું હતું કે IRDAI નો નિયમ એ હકીકતને અવગણે છે કે વાઈ એક મેનેજ કરી શકાય તેવી ન્યુરોલોજીકલ સ્થિતિ છે. અભ્યાસો દર્શાવે છે કે વાઈના ૭૦% જેટલા દર્દીઓ યોગ્ય દવાઓથી હુમલાથી મુક્ત થઈ શકે છે. ભારતમાં ૧૨ મિલિયન (એટલે કે ૧.૨ કરોડ) લોકોને વાઈનો રોગ છે, અને સારવારના ઊંચા ખર્ચને કારણે ઘણા લોકો સારવાર કરાવી શકતા નથી.
આ બધા છતાં, વર્તમાન પરિપત્ર વીમા કંપનીઓને સારવાર માટે કવરેજ નકારવાની મંજૂરી આપે છે, ભલે વાઈની સ્થિતિનો વીમાના દાવા સાથે કોઈ સંબંધ ન હોય. અરજદારે સારવારના મોટા અંતર (Treatment Gap) ને પણ પ્રકાશિત કર્યો હતો, જેમાં ભારતમાં ૫૦-૯૦% PWE દર્દીઓ ખર્ચ અથવા અનુપલબ્ધતાને કારણે દવાઓ મેળવી શકતા નથી, જે ૨૦૨૦ના અભ્યાસમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. અન્ય ૨૦૨૦ના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે લુધિયાણાની મોટાભાગની ફાર્મસીઓમાં વાઈની દવાઓનો અભાવ હતો, જે ઓછી આવક ધરાવતા કામદારો માટે એક મહિનાના વેતન કરતાં વધુ ખર્ચાળ હોય છે.
અરજીમાં એવી પણ દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આ પરિપત્ર તમામ PWE ને એક સમાન જૂથ તરીકે માને છે અને આ સ્થિતિના વિવિધ સ્વરૂપો અને ગંભીરતાને ઓળખવામાં નિષ્ફળ જાય છે. લાંબા ગાળાથી હુમલાથી મુક્ત થયેલા અથવા સફળ સર્જરી કરાવી ચૂકેલા વ્યક્તિઓને પણ વીમો નકારવામાં આવે છે, તેવી દલીલ કરવામાં આવી હતી. આમ, અરજદારે જણાવ્યું હતું કે આ પરિપત્ર અનુચ્છેદ ૧૪ નું ઉલ્લંઘન કરે છે કારણ કે તે બુદ્ધિગમ્ય તફાવત વિના એક અસ્પષ્ટ અને મનસ્વી વર્ગીકરણ બનાવે છે અને તે પ્રમાણસરતા (proportionality) કસોટીમાં નિષ્ફળ જાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો સમાન કેસો પ્રત્યેનો અભિગમ
આ અરજીમાં વાઈના નિષ્ણાતો અને વાઈના દર્દીઓના પ્રતિનિધિત્વ સાથે એક નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરવા અને વીમા યોગ્યતાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે 'જોખમ-સ્તરવાળી' (risk-stratified) મોડેલ વિકસાવવા નિર્દેશો માંગવામાં આવ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની આ નોટિસ સ્વાસ્થ્ય વીમા પૉલિસીઓમાંથી જિનેટિક ડિસઓર્ડરને મનસ્વી રીતે બાકાત રાખવા અંગેના સમાન કેસ, 'યુનાઈટેડ ઈન્ડિયા ઈન્સ્યોરન્સ વિ. જય પ્રકાશ તાયલ' ની સુનાવણી સાથે સુસંગત છે. હવે કેન્દ્ર અને IRDAI તેમના જવાબો રજૂ કરે તે પછી આ કેસની કાર્યવાહી આગળ વધશે.