નવી દિલ્હી: ૬-૭ મેની મધ્યરાત્રિએ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ ઉભરતા તણાવને કારણે એક અસામાન્ય હવાઈ મુકાબલો થયો હતો. જેમાં કોઈ પણ પક્ષે એકબીજાના હવાઈ ક્ષેત્રને પાર ન કર્યું હોવા છતાં, બંને દેશોએ અદ્યતન ફાઇટર જેટ અને મિસાઇલો તૈનાત કરીને પોતાની સૈન્ય શક્તિનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. પરંતુ આ સંઘર્ષમાં એક એવી ઘટના બની, જેણે ચીનને પણ ચિંતામાં મૂકી દીધું છે અને ભારત માટે એક દુર્લભ તક ઊભી કરી છે.
આકાશમાં સામ-સામે:
ભારતે 'ઓપરેશન સિંદૂર' હેઠળ પોતાના વાયુસેનાના ચાર સ્ક્વોડ્રન તૈનાત કર્યા હતા, જેમાં રાફેલ, Su-30 MKI, MiG-29 અને મિરાજ 2000 જેટનો સમાવેશ થાય છે. આ જેટ બ્રહ્મોસ અને SCALP-EG ક્રુઝ મિસાઇલો, જમીન પર પ્રહાર માટે AASM હેમર ગાઇડેડ બોમ્બ અને હવાથી હવામાં લડાઈ માટે ઉલ્કા મિસાઇલોથી સજ્જ હતા.
બીજી તરફ, પાકિસ્તાને ૪૦ થી વધુ જેટ વિમાનો સાથે સામનો કર્યો, જેમાં યુએસ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા F-16 વાઇપર્સ અને ચીની J-10C તથા JF-17 થંડર ફાઇટરનો સમાવેશ થાય છે. આ પાકિસ્તાની જેટ્સે ચીન પાસેથી મેળવેલી PL-15E એર-ટુ-એર મિસાઇલો અને ભારતીય સુવિધાઓ પર ફતાહ-II રોકેટ છોડ્યા હતા.
ચીનની ભૂમિકા અને 'ટેકનોલોજી લીક' નો ભય:
હવે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે આ સંઘર્ષ પર ચીને કેવી રીતે લાંબો પડછાયો નાખ્યો હતો. ભારતીય લશ્કરી અધિકારીઓએ બેઇજિંગ પર પાકિસ્તાનને હવાઈ સંરક્ષણ અને ઉપગ્રહ પ્રણાલીઓથી મજબૂત બનાવવાનો આરોપ લગાવ્યો છે, જે દેખીતી રીતે ભારતીય હવાઈ હુમલા સામે કામગીરીમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા.
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ત્રણ દિવસના તીવ્ર મિસાઇલ અને ડ્રોન વિનિમય દરમિયાન, પાકિસ્તાન વાયુસેનાના J-10C અથવા JF-17 જેટ દ્વારા લોન્ચ કરાયેલ ચીની PL-15E મિસાઇલનો કાટમાળ પંજાબના હોશિયારપુર જિલ્લાના કામહી દેવી ગામ નજીક મળી આવ્યો હતો. આ કાટમાળ મળી આવ્યા બાદ વૈશ્વિક સ્તરે ધ્યાન ખેંચાયું છે, જેમાં ફાઇવ આઇઝ એલાયન્સ (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઇટેડ કિંગડમ, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડ), જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયાએ તેની ડ્યુઅલ-પલ્સ મોટર અને AESA ટેકનોલોજીનો અભ્યાસ કરવા માટે વિનંતી કરી છે. આ ચીનની આગળ વધતી લશ્કરી ટેકનોલોજી અંગે વૈશ્વિક ચિંતાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
મિસાઇલના નોંધપાત્ર ભાગો, જેમાં તેનું પ્રોપલ્શન, ડેટા-લિંક, ઇનર્શિયલ યુનિટ અને એડવાન્સ્ડ એક્ટિવ ઇલેક્ટ્રોનિકલી સ્કેન કરેલ એરે (AESA) સીકરનો સમાવેશ થાય છે, તે આશ્ચર્યજનક રીતે અકબંધ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
ભારત માટે રિવર્સ-એન્જિનિયરિંગની તક:
ભારતીય સંરક્ષણ વૈજ્ઞાનિકો પાસે હવે આ કાટમાળ છે. આના કારણે ભારતના પોતાના બિયોન્ડ-વિઝ્યુઅલ-રેન્જ મિસાઇલ કાર્યક્રમો, જેમ કે અપગ્રેડેડ એસ્ટ્રા મિસાઇલ, ને મજબૂત બનાવવા અને તેના વિકાસમાં તકનીકી ખામીઓને દૂર કરવા માટે સંભવિત રિવર્સ-એન્જિનિયરિંગ વિશે અટકળો થઈ રહી છે. જો ભારત આ ટેકનોલોજીને સમજવામાં સફળ થાય, તો તે તેના મિસાઇલ ક્ષેત્રે મોટી છલાંગ લગાવી શકે છે.
ચીનની પ્રતિક્રિયા અને પાકિસ્તાનની નિર્ભરતા:
ચીનના સંરક્ષણ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઝાંગ ઝિયાઓગાંગે ૨૯ મેના રોજ એક બ્રીફિંગ દરમિયાન, આ સિસ્ટમોની અસરકારકતા અંગેના પ્રશ્નોને ટાળ્યા, તેના બદલે ભારત અને પાકિસ્તાનને સંયમ રાખવા વિનંતી કરી. તેમણે ઉમેર્યું કે "ભારત અને પાકિસ્તાન એવા પડોશી દેશો છે જેમને ખસેડી શકાતા નથી. અમને આશા છે કે બંને પક્ષો પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવવાથી બચવા માટે શાંત રહેશે," અને ચીન પ્રાદેશિક સ્થિરતામાં રચનાત્મક ભૂમિકા ભજવવા તૈયાર છે.
ઝાંગે PL-15E ના ઉપયોગનો સ્વીકાર કર્યો - ચીન દ્વારા સંઘર્ષમાં પહેલી વાર - અને તેને નવેમ્બર ૨૦૨૪ માં ઝુહાઈ એર શો સહિત અનેક સંરક્ષણ પ્રદર્શનોમાં પ્રદર્શિત કરાયેલ નિકાસ કરાયેલ હથિયાર તરીકે નોંધ્યું. એવિએશન ઇન્ડસ્ટ્રી કોર્પોરેશન ઓફ ચાઇના (AVIC) દ્વારા વિકસિત, PL-15E એક લાંબા અંતરની, સક્રિય રડાર-માર્ગદર્શિત હવા-થી-હવા મિસાઇલ છે. ભારતમાં તેના કાટમાળની પુનઃપ્રાપ્તિએ બેઇજિંગમાં ટેકનોલોજીકલ લીક અંગે ગંભીર ચિંતા પેદા કરી છે.
સ્ટોકહોમ ઇન્ટરનેશનલ પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (SIPRI) એ અહેવાલ આપ્યો છે કે પાકિસ્તાનનું લશ્કરી શસ્ત્રાગાર ચીની સાધનો પર ખૂબ આધાર રાખે છે. ૨૦૨૦-૨૪ માં તેની ૮૧ ટકા શસ્ત્ર આયાત ચીનથી આવી હતી, જે ૨૦૧૫-૧૯ માં ૭૪ ટકા હતી. આમાં પાકિસ્તાનના ૪૦૦ થી વધુ ફાઇટર જેટ, ખાસ કરીને JF-17 અને J-10C, HQ-9 એર ડિફેન્સ અને PL-15E મિસાઇલ જેવી સિસ્ટમ્સનો સમાવેશ થાય છે.
PL-15E નો કાટમાળ ભારતને અદ્યતન ચીની ટેકનોલોજીનો અભ્યાસ કરવાની એક દુર્લભ તક આપે છે. આ ઘટના પ્રાદેશિક હરીફાઈ અને વૈશ્વિક શસ્ત્ર ગતિશીલતાના જટિલ આંતરક્રિયા તરફ પણ નિર્દેશ કરે છે. જ્યારે ભારતનો સંરક્ષણ સંશોધન સમુદાય તેની મિસાઇલ ટેકનોલોજીને સુધારવા માટે આંતરદૃષ્ટિ મેળવી શકે છે, ત્યારે એક વ્યાપક પ્રશ્ન રહે છે: શું અદ્યતન શસ્ત્રો અને પ્રતિબંધિત સરહદો દ્વારા ચિહ્નિત થયેલ આ અથડામણ, દક્ષિણ એશિયાની અસ્થિર ફોલ્ટ લાઇનોને ડી-એસ્કેલેશન તરફ દોરી જશે અથવા વધુ વેગ આપશે?