નવી દિલ્હી : ઓનલાઈન શોપિંગના યુગમાં ગ્રાહકોને ગુપ્ત રીતે છેતરતી "ડાર્ક પેટર્ન" (ભ્રામક ડિઝાઇન પ્રથાઓ) સામે કેન્દ્ર સરકારે લાલ આંખ કરી છે! સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA) એ તમામ ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સને આ 'ડાર્ક પેટર્ન'ને ઓળખી કાઢવા અને તેને તાત્કાલિક દૂર કરવા માટે આગામી ત્રણ મહિનાની અંદર સેલ્ફ-ઓડિટ કરવાનો કડક નિર્દેશ આપ્યો છે. આ પગલું ગ્રાહકોને અનિચ્છનીય ક્રિયાઓ તરફ ગેરમાર્ગે દોરતી ભ્રામક પ્રથાઓ પર અંકુશ લગાવવા માટે લેવામાં આવ્યું છે.
પારદર્શિતા અને ગ્રાહક વિશ્વાસ પર ભાર:
શનિવારે કન્ઝ્યુમર અફેર્સ મંત્રાલયે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે, તમામ ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સે ગ્રાહકોની પસંદગીને નબળી પાડતી અથવા અન્યાયી વેપાર પ્રથાઓને જન્મ આપતી ડિઝાઈન્સ અને સિસ્ટમ્સ માટે તેમના ઇન્ટરફેસ (વેબસાઇટ/એપ્લિકેશનના ઉપયોગકર્તા અનુભવ)ની સઘન તપાસ કરવી અનિવાર્ય છે.
મંત્રાલય દ્વારા એક નિવેદનમાં જણાવાયું છે કે, "તમામ ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સને સલાહકાર જાહેરનામાના 3 મહિનાની અંદર, શ્યામ દાખલાઓને ઓળખવા માટે સ્વ-ઓડિટ કરાવવાની અને તેમના પ્લેટફોર્મ આવા શ્યામ દાખલાઓથી મુક્ત છે તેની ખાતરી કરવા માટે જરૂરી પગલાં લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે."
CCPA એ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, તેમના ઓડિટના તારણોના આધારે, પ્લેટફોર્મ્સને સ્વૈચ્છિક રીતે જાહેરાત કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે કે તેમની સાઇટ્સ ભ્રામક પદ્ધતિઓથી મુક્ત છે. ઓથોરિટીના મતે, આ ઘોષણાઓ ગ્રાહક વિશ્વાસ બનાવવામાં અને વધુ ન્યાયી તથા પારદર્શી ડિજિટલ માર્કેટપ્લેસ બનાવવામાં મદદ કરશે.
'ડાર્ક પેટર્ન' એટલે શું?
CCPA એ અગાઉ પણ કેટલાક ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સને શ્યામ દાખલાઓને રોકવા માટેની માર્ગદર્શિકાના ઉલ્લંઘન બદલ નોટિસ ફટકારી છે, જોકે તેમાં કોઈ ચોક્કસ કંપનીઓનું નામ જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી.
'ડાર્ક પેટર્ન'માં કઈ પ્રથાઓ શામેલ છે?
આ 'ડાર્ક પેટર્ન'માં સામાન્ય રીતે જોવા મળતી પ્રથાઓમાં નીચેના મુદ્દાઓ શામેલ છે:
 * ખોટી તાકીદની ચેતવણીઓ: "માત્ર 2 જ પીસ બાકી છે, અત્યારે જ ખરીદો!" જેવી ખોટી તાકીદ ઊભી કરવી.
 * છુપાયેલા ખર્ચ: ચેકઆઉટ પ્રક્રિયા દરમિયાન અચાનક છુપાયેલા કે વધારાના ખર્ચ ઉમેરી દેવા.
 * સબ્સ્ક્રિપ્શન ફાંસો: ગ્રાહકોને સરળતાથી રદ ન કરી શકાય તેવા સબ્સ્ક્રિપ્શનમાં ફસાવવા.
 * ચાલાકીથી છુપાયેલી જાહેરાતો: ગ્રાહકોના નિર્ણય લેવામાં ચાલાકી કરવા માટે જાહેરાતોને છુપાવવી.
 * બાસ્કેટની ઝલક (Basket Sneaking): ગ્રાહકની મંજૂરી વગર કાર્ટમાં વધારાની વસ્તુઓ ઉમેરવી.
 * શરમજનક પુષ્ટિ (Confirmshaming): કોઈ ઓફર ન સ્વીકારવા પર ગ્રાહકને શરમાવતો મેસેજ દર્શાવવો.
 * ફરજિયાત ક્રિયાઓ: કોઈ સેવા કે ખરીદી માટે અનિવાર્ય ન હોય તેવી ક્રિયાઓ કરવા દબાણ કરવું.
 * ઇન્ટરફેસની દખલ: ગ્રાહકને ઇચ્છિત ક્રિયા કરવાથી રોકવા માટે ઇન્ટરફેસમાં અડચણ ઊભી કરવી.
 * બાઈટ અને સ્વીચ યુક્તિઓ: એક વસ્તુનું આકર્ષણ આપીને પછી બીજી વસ્તુ વેચવાનો પ્રયાસ કરવો.
 * ટપક ભાવો (Drip Pricing): શરૂઆતમાં ઓછી કિંમત દર્શાવીને પછી ધીમે ધીમે વધારાના શુલ્ક ઉમેરવા.
વ્યાપક ગ્રાહક સુરક્ષા વ્યૂહરચનાનો ભાગ:
સરકારે 2023માં શ્યામ પેટર્નને રોકવા માટે વિગતવાર માર્ગદર્શિકાઓ જારી કરી હતી, જેમાં ઉપરની 13 વિશિષ્ટ પદ્ધતિઓને ઓળખવામાં આવી હતી. આ ઉલ્લંઘનનું નિરીક્ષણ કરવા અને જાગરૂકતા કાર્યક્રમો સૂચવવા માટે સરકારે મંત્રાલયો, નિયમનકારો, ગ્રાહક સંગઠનો અને રાષ્ટ્રીય કાયદાની યુનિવર્સિટીઓના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ કરતા એક સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથની પણ સ્થાપના કરી છે.
આ નિર્દેશ ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં ગ્રાહક સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવાની સરકારની વ્યાપક વ્યૂહરચનાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, કારણ કે દેશભરમાં ઓનલાઈન વાણિજ્ય ઝડપથી વિસ્તરતું રહે છે. આ પગલાથી ઓનલાઈન ખરીદી કરતા ગ્રાહકોને વધુ સુરક્ષિત અને પારદર્શી અનુભવ મળશે તેવી અપેક્ષા છે.