નવી દિલ્હી: આબોહવા પરિવર્તનના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલી ગરમી અને ઉષ્ણ લહેર (Heatwave) ના જોખમ સામે ભારત એક મોડેલ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. વડાપ્રધાનના મુખ્ય સચિવ ડો. પી.કે. મિશ્રાએ 6 જૂન, 2025 ના રોજ જીનીવા ખાતે આયોજિત અત્યંત ગરમીના જોખમ વ્યવસ્થાપન પરના વિશેષ સત્ર દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે, ખાસ કરીને ગીચ વસ્તીવાળા શહેરી વિસ્તારો માટે લૂ એક મોટું જોખમ છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના દૂરંદેશી નેતૃત્વ હેઠળ ભારતે લૂ વ્યવસ્થાપનમાં સક્રિય અને દૂરંદેશી દૃષ્ટિકોણ અપનાવ્યો છે.
250 શહેરોમાં 'જીવનરક્ષક' હીટ એક્શન પ્લાન:
ડો. મિશ્રાએ માહિતી આપી કે ભારતના 23 ઉષ્ણ લહેર-ગ્રસ્ત રાજ્યોમાં 250 થી વધુ શહેરો અને જિલ્લાઓમાં હીટ એક્શન પ્લાન (HAP - Heat Action Plan) સફળતાપૂર્વક લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્લાન રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રાધિકરણ (NDMA) દ્વારા 2016 માં બહાર પાડવામાં આવેલી અને 2019 માં સંશોધિત દિશાનિર્દેશો પર આધારિત છે.
તેમણે જણાવ્યું કે, ગુજરાતના અમદાવાદનો હીટ એક્શન પ્લાન તેનું એક શ્રેષ્ઠ અને અનુકરણીય મોડેલ છે. આ મોડેલ પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી, વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચેના સુચારુ સંકલન અને સામુદાયિક જાગૃતિ અભિયાનો દ્વારા લોકોના જીવ બચાવવામાં અદભુત સફળતા પ્રાપ્ત કરી છે. મજબૂત નિરીક્ષણ (monitoring), હોસ્પિટલોની તત્પરતા અને વ્યાપક જાગૃતિ અભિયાનોના કારણે લૂ થી થતા મૃત્યુ દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રશંસનીય છે.
'સંપૂર્ણ સરકાર અને સંપૂર્ણ સમાજ'નો અભિગમ:
ભારતનો લૂ વ્યવસ્થાપન દૃષ્ટિકોણ "સંપૂર્ણ સરકાર અને સંપૂર્ણ સમાજ" (Whole of government and whole of society) ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે, જેમાં આરોગ્ય, કૃષિ, શહેરી વિકાસ, શ્રમ, ઉર્જા, જળ, શિક્ષણ અને અવસંરચના (infrastructure) જેવા વિવિધ મંત્રાલયોનો સમાવેશ થાય છે. જાહેર આરોગ્ય સંસ્થાઓ, સંશોધન જૂથો, સિવિલ સોસાયટી અને વિશ્વવિદ્યાલયો પણ સ્થાનિક સરકારોને હીટ એક્શન પ્લાનને વધુ સારો બનાવવામાં સહયોગ આપી રહ્યા છે. ડો. મિશ્રાએ કહ્યું, "લૂ ની અસર સમુદાયો પર ઊંડી છે. અમે પરંપરાગત જ્ઞાન અને સ્થાનિક અનુભવોને અમારી વ્યૂહરચનાઓમાં શામેલ કર્યા છે, જે તેને વધુ અસરકારક બનાવે છે."
લાંબા ગાળાના ઉપાયો અને નવીનતા પર ભાર:
ભારતે લૂ વ્યવસ્થાપનને ફક્ત તાત્કાલિક તૈયારીઓ સુધી સીમિત રાખ્યું નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાના અને નવીન ઉપાયો પણ અપનાવ્યા છે. જેમાં 'કૂલ રૂફ ટેકનિક' (છતને ઠંડી રાખવાની તકનીક), નિષ્ક્રિય શીતલન કેન્દ્રો (passive cooling centers), શહેરી હરિયાળી (urban greenery) વધારવી અને પરંપરાગત જળ નિકાયો (જળ સ્ત્રોતો) નું પુનરુત્થાન જેવા ઉપાયો કરવામાં આવી રહ્યા છે. શહેરી ગરમી દ્વીપ (Urban Heat Island - UHI) મૂલ્યાંકનને શહેર આયોજનમાં એકીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. ડો. મિશ્રાએ જણાવ્યું કે રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય આપત્તિ શમન ભંડોળ (NDMF/SDMF) હવે લૂ શમન માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે, જેમાં સ્થાનિક સરકારો, ખાનગી ક્ષેત્ર, NGO અને વ્યક્તિઓ પણ સહ-ધિરાણ (co-financing) કરી શકે છે.
વૈશ્વિક સહયોગની અપીલ અને ભારતની પ્રતિબદ્ધતા:
ડો. મિશ્રાએ લૂ ની અસમાન અસર પર ધ્યાન દોર્યું, જે મહિલાઓ, બહારના શ્રમિકો, વૃદ્ધો અને બાળકો જેવા સંવેદનશીલ જૂથોને વધુ અસર કરે છે. તેમણે સ્થાનિક ગરમી-આર્દ્રતા સૂચકાંક (heat-humidity index), સસ્તું અને સાંસ્કૃતિક રીતે યોગ્ય નિર્માણ તકનીકો અને ડેટા શેર કરવા પર ભાર મૂક્યો. તેમણે UNDRR ના સામાન્ય માળખાને જ્ઞાન, સંશોધન અને વ્યવહારિક સમાધાનોનું મંચ બનાવવાની વકાલત કરી.
ડો. મિશ્રાએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે ભારત પોતાની વિશેષજ્ઞતા, તકનીકી ક્ષમતા અને સંસ્થાકીય તાકાતને વૈશ્વિક ભાગીદારો સાથે શેર કરવા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે. તેમણે લૂ સામે એકજુટ અને સક્રિય વૈશ્વિક પ્રતિભાવની આવશ્યકતા પર ભાર મૂક્યો, જેથી માનવતા પરના આ વધતા જોખમનો સામનો કરી શકાય. ભારતનું લૂ વ્યવસ્થાપન મોડેલ ખરેખર વૈશ્વિક મંચ પર એક પ્રેરણાદાયક દાખલો બની રહ્યું છે.