મુંબઈ : પર્યાવરણ સંરક્ષણના મોરચે આજે એક એવો 'રાજકીય ધડાકો' થયો છે, જેણે આખા દેશના પર્યાવરણ પ્રેમીઓને સ્તબ્ધ કરી દીધા છે. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) એ બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં એવો ચોંકાવનારો દાવો કર્યો છે કે, પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (PoP) ની મૂર્તિઓ બનાવવા અને વિસર્જન કરવા સંબંધિત તેમની ૨૦૨૦ની માર્ગદર્શિકા માત્ર 'સલાહકાર' છે અને કાયદેસર રીતે તેને 'અમલપાત્ર' ગણી શકાય નહીં! CPCB ના આ 'યુ-ટર્ન' (રંગ બદલવા) થી પર્યાવરણ કાર્યકરોમાં જાણે જ્વાળામુખી ફાટ્યો છે અને તેમણે CPCB ના આ 'આત્મઘાતી' પગલાંને સખત શબ્દોમાં વખોડી કાઢ્યું છે.
CPCB ની "બિનજવાબદાર" અને "સંસ્થાકીય નિષ્ફળતા" પર કાર્યકરોનો પ્રહાર:
આ મુદ્દે જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરનાર પર્યાવરણ કાર્યકર રોહિત જોષીએ CPCB ને "બિનજવાબદાર" અને "સંસ્થાકીય નિષ્ફળતા" ગણાવતા સીધા પ્રહારો કર્યા. જોષીએ ભારે નિરાશા અને ગુસ્સો વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું કે, "અમે ૭ જૂન, ૨૦૨૫ ના CPCB ના નવીનતમ સોગંદનામા પર ગંભીર નિરાશા અને નિંદા વ્યક્ત કરીએ છીએ, જેમાં તેણે પોતાની જ ૨૦૨૦ની માર્ગદર્શિકાને – જે સ્પષ્ટપણે જળસ્રોતોમાં PoP મૂર્તિઓના ઉપયોગ અને વિસર્જન પર પ્રતિબંધ મૂકે છે – તેને નકારી કાઢી છે."
તેમણે ઉમેર્યું કે, "વર્ષોની કાનૂની કાર્યવાહી, નીતિગત પરામર્શ અને PoP મૂર્તિઓથી થતા ગંભીર પર્યાવરણીય નુકસાન – ખાસ કરીને તેમના ઝેરી રાસાયણિક રંગો અને બિન-જૈવવિઘટનીય રચના – પર વ્યાપક વૈજ્ઞાનિક સર્વસંમતિ પછી પણ, CPCB એ હવે સંપૂર્ણપણે વિરોધાભાસી વલણ અપનાવ્યું છે." જોષીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, આ માત્ર એક સંસ્થાકીય નિષ્ફળતા નથી, પરંતુ પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૬ હેઠળ CPCB ની કાનૂની જવાબદારીનો સીધો ત્યાગ છે.
"જો માર્ગદર્શિકા સલાહકાર હોય, તો CPCB બંધ કરી દેવું જોઈએ!":
NGO વનશક્તિના પર્યાવરણવિદ અને નિર્દેશકે પણ CPCB ના આ વલણની આકરી ટીકા કરતા તીવ્ર શબ્દોમાં કહ્યું કે, "જો CPCB ની માર્ગદર્શિકાઓ ફરજિયાત નથી, તો પછી તેને બંધ કરી દેવું જોઈએ. જો તેની માર્ગદર્શિકાઓ માત્ર સલાહકાર હોય, તો પછી આપણને આવી કેન્દ્રીય સંસ્થાની જરૂર જ નથી!"
જવાબદેહી અને પારદર્શિતાની તાત્કાલિક માંગ:
અરજદારોએ પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEF&CC) પાસેથી CPCB ના અમલીકરણમાંથી પાછી ખેંચવા અંગે સત્તાવાર જાહેર સ્પષ્ટતા અને તાત્કાલિક જવાબદેહી નિવેદનની માંગ કરી છે. જોષીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "આ કોઈ શ્રદ્ધા કે પરંપરા સામેની લડાઈ નથી – તે પર્યાવરણ સુરક્ષા, જાહેર આરોગ્ય અને સ્થિરતાના મૂલ્યોમાં મૂળ સમાયેલી જવાબદાર ઉજવણી માટેની વિનંતી છે. સંસ્કૃતિએ સભાનતા અને વિવેક સાથે વિકસિત થવી જોઈએ. પોતાની જવાબદારીઓમાંથી હાથ ખંખેરીને, CPCB પરંપરાના નામે અનિયંત્રિત પ્રદૂષણનો માર્ગ મોકળો કરી રહ્યું છે, જ્યારે વૈજ્ઞાનિક સમર્થન, નાણાકીય સહાય કે નિયમનકારી સ્પષ્ટતા પૂરી પાડ્યા વિના સમગ્ર બોજ રાજ્ય સરકારો અને શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ પર નાખી રહ્યું છે."
PoP મૂર્તિઓ પાણીમાં જૈવવિઘટિત થતી નથી અને તેમાં રહેલા ઝેરી રસાયણો જળસ્રોતોને ગંભીર રીતે પ્રદુષિત કરે છે, જે પર્યાવરણ, જળચર જીવો અને અંતે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે પણ અત્યંત હાનિકારક છે. CPCB ના આ 'આઘાતજનક' નિર્ણયથી પર્યાવરણ સુરક્ષાના વર્ષોના પ્રયાસોને મોટો આંચકો લાગ્યો છે અને આ મુદ્દો આગામી દિવસોમાં વધુ રાજકીય અને સામાજિક ગરમાવો પકડે તેવી શક્યતા છે.