કાબુલ : અફઘાનિસ્તાનની રાજધાની કાબુલ પર એક ભયાવહ જળસંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે, કાબુલ આધુનિક યુગનું પહેલું એવું શહેર બની શકે છે જે સંપૂર્ણપણે પાણી વિનાનું બની જશે. NGO મર્સી કોર્પ્સના એક અહેવાલ મુજબ, છેલ્લા દાયકામાં ઝડપી શહેરીકરણ અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે કાબુલના જળસ્તરો (એક્વિફર્સ) ૩૦ મીટર સુધી નીચે ઉતરી ગયા છે.
પાણીની અછત અને પ્રદૂષણનો ગંભીર મામલો:
રિપોર્ટ અનુસાર, શહેરના લગભગ અડધા બોરવેલ – જે કાબુલના રહેવાસીઓ માટે પીવાના પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે – સૂકાઈ ગયા છે. હાલમાં, દર વર્ષે કુદરતી જળસંગ્રહ દર કરતાં ૪૪ મિલિયન ક્યુબિક મીટર વધુ પાણી કાઢવામાં આવી રહ્યું છે. જો આ જ વલણ ચાલુ રહેશે, તો ૨૦૩૦ સુધીમાં કાબુલના તમામ જળસ્તરો સંપૂર્ણપણે સુકાઈ જશે, જેનાથી શહેરના ૭૦ લાખ રહેવાસીઓ માટે અસ્તિત્વનો ખતરો ઊભો થશે.
અહેવાલમાં પાણીના પ્રદૂષણને પણ એક વ્યાપક પડકાર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. કાબુલના ૮૦% ભૂગર્ભજળને અસુરક્ષિત માનવામાં આવે છે, જેમાં ગટર, ખારાશ અને આર્સેનિકનું પ્રમાણ વધુ છે.
રોજિંદી લડાઈ અને આર્થિક બોજ:
કાબુલમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા લોકો માટે રોજિંદી લડાઈ બની ગઈ છે. કેટલાક પરિવારો તેમની આવકનો ૩૦% જેટલો હિસ્સો પાણી પાછળ ખર્ચે છે, અને બે તૃતીયાંશથી વધુ પરિવારો પાણી સંબંધિત દેવામાં ડૂબી ગયા છે. કાબુલના ખૈર ખાના વિસ્તારમાં રહેતા એક શિક્ષક, નાઝીફાએ જણાવ્યું, "અફઘાનિસ્તાન ઘણી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે, પરંતુ પાણીની આ અછત સૌથી મુશ્કેલ છે. દરેક ઘર મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યું છે, ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો. પૂરતા પ્રમાણમાં, સારી ગુણવત્તાવાળું કૂવાનું પાણી હવે મળતું નથી."
આ સંકટનો ફાયદો ઉઠાવીને કેટલીક ખાનગી કંપનીઓ નવા કુવાઓ ખોદી રહી છે અને મોટી માત્રામાં જાહેર ભૂગર્ભજળ કાઢીને શહેરીજનોને ઊંચા ભાવે વેચી રહી છે. નાઝીફાએ જણાવ્યું, "અમે અગાઉ દર ૧૦ દિવસે પાણીના ટેન્કરમાંથી અમારા કેન ભરવા માટે ૫૦૦ અફઘાની (લગભગ ૫.૩૦ પાઉન્ડ) ચૂકવતા હતા. હવે તેટલા જ પાણીનો ખર્ચ ૧,૦૦૦ અફઘાની થાય છે. છેલ્લા બે અઠવાડિયાથી પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ રહી છે. અમને ડર છે કે તે વધુ મોંઘું થશે."
વધતી વસ્તી અને શાસનનો અભાવ:
૨૦૦૧ માં ૧૦ લાખથી ઓછા લોકોમાંથી કાબુલની વસ્તીમાં સાત ગણો વધારો થયો છે, જેના કારણે પાણીની માંગમાં ભારે વધારો થયો છે. દાયકાઓથી કેન્દ્રીય શાસન અને નિયમનનો અભાવ પણ આ સમસ્યાને વધુ વકરી રહ્યો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ભંડોળ અને રાજકીય અડચણો:
૨૦૨૫ની શરૂઆતમાં, યુએનના માનવતાવાદી બાબતોના સંકલન કાર્યાલયે જાહેરાત કરી હતી કે તેના ભાગીદારોને અફઘાનિસ્તાનમાં આયોજિત પાણી અને સ્વચ્છતા કાર્યક્રમોને અમલમાં મૂકવા માટે જરૂરી ૨૬૪ મિલિયન ડોલરમાંથી માત્ર ૮.૪ મિલિયન ડોલર (૬.૨ મિલિયન પાઉન્ડ) મળ્યા છે. ઓગસ્ટ ૨૦૨૧ માં તાલિબાન સત્તા પર પાછા ફર્યા ત્યારથી વધુ ૩ અબજ ડોલરનું આંતરરાષ્ટ્રીય પાણી અને સ્વચ્છતા ભંડોળ સ્થિર થઈ ગયું છે. યુએસ દ્વારા તેની યુએસએઆઈડી (USAID) ભંડોળમાં ૮૦% થી વધુ કાપ મૂકવાના તાજેતરના પગલાથી આ સંકટ વધુ ઘેરું બન્યું છે.
મર્સી કોર્પ્સ અફઘાનિસ્તાનના કન્ટ્રી ડાયરેક્ટર ડેન કરી એ જણાવ્યું, "બધું જ સહાય-આધારિત છે. આપણે ટૂંકા ગાળાના પાણીના નિરાકરણો પાછળ લાખો ડોલર ખર્ચી શકીએ અને કહી શકીએ કે આપણે જરૂરિયાત પૂરી કરી છે, પરંતુ જ્યાં સુધી લાંબા ગાળાના ઉકેલો માટે સારું રોકાણ નહીં થાય ત્યાં સુધી તે જરૂરિયાત ચાલુ રહેશે. અને રાજકીય ગતિશીલતાને કારણે વિદેશી સરકારો હાલમાં ત્યાં જ અટકી રહી છે."
નાઝીફાએ પીડા વ્યક્ત કરતા કહ્યું, "પાણી માનવ અધિકાર અને અફઘાનિસ્તાનનો કુદરતી સંસાધન છે. તે કોઈ રાજકીય મુદ્દો નથી. જ્યારે હું બગીચામાં ફૂલો અને ફળોના ઝાડને સુકાઈ જતા જોઉં છું ત્યારે મારું હૃદય રડી ઉઠે છે. પણ આપણે શું કરી શકીએ? અમે હાલમાં લશ્કરી શાસનમાં જીવી રહ્યા છીએ, તેથી અમે આ મુદ્દાની જાણ કરવા સરકાર પાસે જઈ શકતા નથી."
પંજશીર નદી પાઇપલાઇન એક એવો પ્રોજેક્ટ છે જે જો પૂર્ણ થાય તો શહેરની ભૂગર્ભજળ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકે છે અને ૨૦ લાખ રહેવાસીઓને પીવાનું પાણી પૂરું પાડી શકે છે. તેની ડિઝાઇન તબક્કાઓ ૨૦૨૪ ના અંતમાં પૂર્ણ થઈ ગયા છે અને બજેટની મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યા છે. સરકાર ૧૭૦ મિલિયન ડોલરના ખર્ચને પૂરક બનાવવા માટે વધારાના રોકાણકારો શોધી રહી છે.
જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપનના વરિષ્ઠ સંશોધક અને અફઘાન વોટર એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોફેશનલ્સ નેટવર્કના સભ્ય ડો. નજીબુલ્લાહ સદીદે ચેતવણી આપી, "આપણી પાસે બજેટની રાહ જોઈને બેસવાનો સમય નથી. આપણે એક એવા તોફાનમાં ફસાયા છીએ જ્યાં જો આપણે તાત્કાલિક કાર્ય નહીં કરીએ તો પાછા ફરવાનો કોઈ રસ્તો નહીં હોય." તેમણે ઉમેર્યું, "કાબુલમાં રહેતા લોકો એવી પરિસ્થિતિમાં છે જ્યાં તેમને ખોરાક કે પાણીમાંથી પસંદગી કરવી પડે છે. અને છતાં, અમે જે સ્થાનિક લોકો સાથે વાત કરી છે તેઓ ટકાઉ ઉકેલ માટે તેમની પાસે જે કંઈ છે તેમાં રોકાણ કરવા તૈયાર છે. જે પ્રોજેક્ટ સૌથી તાત્કાલિક અસર લાવશે તે પ્રાથમિકતા છે. આપણે ફક્ત ક્યાંકથી શરૂઆત કરવાની જરૂર છે."