દિલ્હી, મંગળવાર, ૧૦ જૂન ૨૦૨૫: ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) બી.આર. ગવાઈએ ન્યાયિક પ્રણાલીમાં ટેકનોલોજી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના સાવચેતીપૂર્વકના એકીકરણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે ટેકનોલોજી એક મૂલ્યવાન સાધન બની શકે છે, પરંતુ તેણે ન્યાયિક તર્કના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને નબળા પાડવા જોઈએ નહીં. CJI ગવાઈએ કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં "ન્યાયની પહોંચ સુધારવામાં ટેકનોલોજીની ભૂમિકા" વિષય પર સંબોધન કરતા આ ટિપ્પણીઓ કરી હતી.
CJI ગવાઈએ કહ્યું કે સમગ્ર વિશ્વમાં, સ્વયંસંચાલિત નિર્ણય લેવાની પ્રણાલીઓના ઉદયથી ન્યાયના સ્વરૂપ અને માનવીય ન્યાયાધીશોની ભૂમિકા વિશે પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "આગળનો માર્ગ મૂળભૂત સિદ્ધાંતોનું પાલન માંગે છે. ટેકનોલોજીએ ન્યાયિક કાર્યોને વધારવા જોઈએ, બદલવા નહીં, ખાસ કરીને તર્કબદ્ધ નિર્ણય લેવા અને વ્યક્તિગત કેસનું મૂલ્યાંકન. આપણે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે સ્વયંસંચાલિત સિસ્ટમ્સ ન્યાયિક નિર્ણયને ટેકો આપે, તેનું સ્થાન ન લે."
ગોપનીયતા, ડેટા સુરક્ષા અને એલ્ગોરિધમિક પૂર્વગ્રહની ચિંતાઓ
મુખ્ય ન્યાયાધીશે એ પણ ધ્યાન દોર્યું કે ટેકનોલોજીના એકીકરણથી ગોપનીયતા અને ડેટા સુરક્ષાના પ્રશ્નો પણ ઉભા થાય છે. ન્યાય પ્રણાલીઓ અત્યંત સંવેદનશીલ માહિતીનું સંચાલન કરે છે, અને ડિજિટાઈઝેશન નવી નબળાઈઓ ઊભી કરે છે જેને સાયબર સુરક્ષા અને ગોપનીયતા પ્રોટોકોલની જરૂર છે. તેમણે ઉમેર્યું કે, "એલ્ગોરિધમિક પૂર્વગ્રહ અને ભેદભાવ વધુ ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે ઐતિહાસિક ડેટા પર તાલીમ પામેલા AI અને મશીન લર્નિંગ સિસ્ટમ્સ હાલના સામાજિક પૂર્વગ્રહોને કાયમી બનાવી શકે છે અથવા વધારી શકે છે."
CJI ગવાઈએ ચેતવણી આપી કે, "ટેકનોલોજી, કોઈપણ માનવીય રચનાની જેમ, સ્વાભાવિક રીતે આ સ્વચ્છ હાથ ધરાવતી નથી, પરંતુ તે વિભાજનના ડાઘ ધરાવે છે જે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા લોકોને બાકાત રાખી શકે છે, એલ્ગોરિધમિક પૂર્વગ્રહો જે ભેદભાવને કાયમી બનાવે છે, અને તેના કોડમાં જ જડાયેલી વ્યવસ્થિત અન્યાય. તેથી, ન્યાયને સેવા આપવા માટે ટેકનોલોજી પાસેથી યોગ્ય રીતે અપેક્ષા રાખી શકીએ તે પહેલાં આપણી સિસ્ટમ્સને શુદ્ધ અને મજબૂત કરવાની જવાબદારી આપણા પર આવે છે."
ટેકનોલોજી દ્વારા ન્યાયની સુલભતામાં સુધારો
પોતાના સંબોધનમાં, CJI ગવાઈએ જણાવ્યું કે ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં ન્યાયની પહોંચમાં ભૌગોલિક અને ભાષાકીય અવરોધો ટેકનોલોજીની મદદથી દૂર થઈ રહ્યા છે. વિડિયો કોન્ફરન્સિંગ ટેકનોલોજીએ સુનિશ્ચિત કર્યું છે કે વકીલો દેશના કોઈપણ ભાગમાંથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં હાજર રહી શકે છે. CJI એ એમ પણ જણાવ્યું કે ઓટોમેટેડ કેસ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ્સ અને ડિજિટલ પ્રોસેસિંગ દ્વારા કેસ બેકલોગમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. કાર્યપ્રણાલીમાં થતા વિલંબ, જે એક સમયે મહિનાઓ સુધી લંબાતા હતા, તે ઇલેક્ટ્રોનિક વર્કફ્લો અને સ્વયંસંચાલિત સૂચનાઓ દ્વારા ઘટાડવામાં આવ્યા છે.
CJI એ સુપ્રીમ કોર્ટ વિધિક અનુવાદ સોફ્ટવેર (SUVAS) જેવા સાધનોનો ઉલ્લેખ કર્યો, જે ચુકાદાઓને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં અનુવાદિત કરે છે. e-courts પ્રોજેક્ટ નાગરિકોને કેસની સ્થિતિને ટ્રૅક કરવા અને રીઅલ-ટાઇમ ધોરણે આદેશોને ઍક્સેસ કરવા સક્ષમ બનાવે છે, જ્યારે નેશનલ જ્યુડિશિયલ ડેટા ગ્રીડ (NJDG) તમામ અદાલતોમાં કેસની પેન્ડન્સી વિશે રીઅલ-ટાઇમ આંકડા આપે છે. CJI એ નેશનલ લીગલ સર્વિસીસ ઓથોરિટી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા ટેકનોલોજી સાધનો જેમ કે "ન્યાય મિત્ર", "ન્યાય સંપર્ક", LESA (લીગલ સર્વિસિસ એપ) વગેરે વિશે પણ વાત કરી, જે સામાન્ય લોકોને મફત કાનૂની સહાય મેળવવા અને તેમના કેસોની પ્રગતિને ટ્રૅક કરવામાં મદદ કરે છે.
CJI ગવાઈએ કહ્યું કે, "આ તકનીકી હસ્તક્ષેપો સામૂહિક રીતે તમામ નાગરિકો માટે સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાયના બંધારણના વચનને સંબોધિત કરે છે. તેઓ અધિકારોને સુલભ સેવાઓમાં રૂપાંતરિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, લાંબા સમય સુધી ચાલતી કાર્યવાહી દ્વારા ન્યાય નકારતા વિલંબને ઘટાડ્યો છે, અને ન્યાયિક સંસ્થાઓમાં જાહેર વિશ્વાસ બનાવતી પારદર્શિતા ઊભી કરી છે."
તે જ સમયે, CJI એ ડિજિટલ વિભાજન વિશેની ચિંતાઓને પણ સંબોધિત કરી જે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા વર્ગોને અસર કરી શકે છે. "આપણે એ પણ સ્વીકારવું જોઈએ કે ટેકનોલોજી બેધારી તલવાર તરીકે કાર્ય કરી શકે છે, જે અજોડ વિભાજન તરફ પણ દોરી શકે છે. એક પ્રાથમિક ચિંતા ડિજિટલ વિભાજન છે, જ્યાં ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી, ઉપકરણો અને ડિજિટલ સાક્ષરતાની અસમાન પહોંચ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોને બાકાત રાખી શકે છે જેઓ પહેલેથી જ ન્યાયમાં અવરોધોનો સામનો કરે છે. ટેકનોલોજી ખરેખર ન્યાયની સેવા આપે તે માટે, સુલભતા અને સમાવેશ તેની ડિઝાઇનમાં પાયાના હોવા જોઈએ."