નવી દિલ્હી :ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) ગ્રામીણ કૃષિ મૌસમ સેવા (GKMS) જેવી મહાન પહેલો દ્વારા ખેડૂતોને સચોટ હવામાન માહિતી અને કૃષિ સલાહ આપીને તેમના જીવનને સરળ બનાવી રહ્યું છે. IMD, ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR), રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ (SAUs), ભારતીય ટેકનોલોજી સંસ્થાઓ (IITs) વગેરેના સહયોગથી, ગ્રામીણ કૃષિ મૌસમ સેવા (GKMS) પ્રોજેક્ટ હેઠળ હાલના 130 કૃષિ હવામાનશાસ્ત્રીય ક્ષેત્ર એકમો (AMFUs) દ્વારા ખેડૂતોને હવામાન આગાહી-આધારિત કૃષિ-સલાહ સેવાઓ પૂરી પાડી રહ્યું છે. આ એકમો સ્થાનિક સ્તરે ખેડૂતોને હવામાન-વિશિષ્ટ કૃષિ સલાહ પૂરી પાડી રહ્યા છે, જેથી તેઓ તેમના પાકને વધુ સારી રીતે ઉગાડી શકે અને હવામાનની અનિયમિતતાઓ ટાળી શકે. ચાલો જોઈએ કે IMD હવામાનશાસ્ત્રને નવી તકનીકો સાથે જોડીને ભારતને હવામાન-સ્માર્ટ અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપક કેવી રીતે બનાવી રહ્યું છે.

IMD હવામાન આગાહીને વધુ સચોટ બનાવવા માટે આધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આમાં હાઇ-ટેક ન્યુમેરિકલ મોડેલ્સ, મલ્ટી-મોડેલ એન્સેમ્બલ ટેકનિક્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), મશીન લર્નિંગ (ML) અને ડેટા સાયન્સ જેવા સાધનોનો સમાવેશ થાય છે. આ તકનીકો જમીન અને હવાના હવામાનના રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ તેમજ સેટેલાઇટ અને રિમોટ સેન્સિંગ ડેટાનો ઉપયોગ કરે છે. આનાથી તોફાન અથવા ભારે વરસાદ જેવી ગંભીર હવામાન ઘટનાઓની સચોટ આગાહી શક્ય બને છે.
IMD ની ગ્રામીણ કૃષિ હવામાન સેવા (GKMS) ખેડૂતો માટે વરદાન સાબિત થઈ રહી છે. આ હેઠળ, 130 AMFU દ્વારા ખેડૂતોને તેમની સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર હવામાન માહિતી અને ખેતી સલાહ આપવામાં આવે છે. ICAR, રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ અને IIT જેવી સંસ્થાઓ સાથે સહયોગમાં, આ એકમો ખેડૂતોને યોગ્ય સમયે યોગ્ય નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ક્યારે વાવવું, ક્યારે ખાતર નાખવું અથવા પાક ક્યારે કાપવો, આ બધું હવામાન અનુસાર કહેવામાં આવે છે.

IMD એ લોકોને હવામાન માહિતી ઝડપથી પ્રસારિત કરવા માટે કોમન એલર્ટ પ્રોટોકોલ (CAP), મોબાઇલ એપ્લિકેશન, વેબસાઇટ, API અને સોશિયલ મીડિયા જેવા આધુનિક સાધનોનો આશરો લીધો છે. પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર સમજાવ્યું કે આ સાધનો કેવી રીતે સચોટ અને સમયસર હવામાન ચેતવણીઓ આપવામાં મદદ કરે છે. આનાથી માત્ર ખેડૂતો જ નહીં પરંતુ સામાન્ય લોકોને પણ ગંભીર હવામાન ઘટનાઓનો સામનો કરવા માટે અગાઉથી તૈયાર રહેવામાં મદદ મળે છે.

પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય હવામાન આગાહીમાં વધુ સુધારો કરવા માટે તેની સિસ્ટમમાં AI અને ML નો સમાવેશ કરી રહ્યું છે. પુણે સ્થિત ભારતીય ઉષ્ણકટિબંધીય હવામાનશાસ્ત્ર (IITM) ખાતે એક ખાસ વર્ચ્યુઅલ સેન્ટર બનાવવામાં આવ્યું છે, જે AI, ML અને ઊંડા શિક્ષણ પર કામ કરે છે. આ ઉપરાંત, IMD માં એક અલગ કાર્યકારી જૂથ પણ બનાવવામાં આવ્યું છે, જે હવામાનશાસ્ત્રમાં આ તકનીકોનો ઉપયોગ કરવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. આ તકનીકો હવામાન આગાહીને વધુ સચોટ બનાવી રહી છે તેમજ કૃષિ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને શહેરી આયોજન જેવા ક્ષેત્રોમાં મદદ કરી રહી છે.

કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે તાજેતરમાં રાજ્યસભામાં જણાવ્યું હતું કે પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય હવામાન નિરીક્ષણ, સંદેશાવ્યવહાર અને મોડેલિંગ સાધનોને સતત અપગ્રેડ કરી રહ્યું છે. તેમનું કહેવું છે કે IMDનો ધ્યેય એ છે કે જેમને તેની જરૂર હોય તેમને સચોટ હવામાન માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવવી. મંત્રાલય AI અને ML નો વધુ ઊંડાણપૂર્વક ઉપયોગ કરીને હવામાન આગાહીને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાની યોજના ધરાવે છે.