નવી દિલ્હી : યુરોપના પ્રવાસે ગયેલા ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે પાકિસ્તાનને સ્પષ્ટ અને આકરી ચેતવણી આપી છે. પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતના પ્રતિભાવને આખી દુનિયાએ જોયો હોવાનું જણાવી તેમણે કહ્યું કે, તેમ છતાં જો પાકિસ્તાન અને ત્યાં પોષાયેલા આતંકવાદીઓ ભારત સામે કંઈ ખોટું કરશે, તો આ વખતે તેમનો વિનાશ નિશ્ચિત છે! ફ્રેન્ચ અખબાર 'લે ફિગારો' ને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં જયશંકરે પાકિસ્તાનને આતંકવાદ સામે 'શૂન્ય સહિષ્ણુતા' ની નીતિ પર ભારત અડગ હોવાનો કડક સંદેશ આપ્યો હતો.
આટલું જ નહીં, જયશંકરે પાકિસ્તાનને પાઠ ભણાવવા માટે એક વિશિષ્ટ યોજના પણ બનાવી છે. તેમણે આતંકવાદ પર મધ્ય એશિયાઈ દેશોનું નેટવર્ક બનાવવાની વાત કરી છે, જે પાકિસ્તાનના નાપાક મનસૂબાઓને નિષ્ફળ બનાવશે અને પાકિસ્તાનમાં વધી રહેલા આતંકવાદના નેટવર્કને સંપૂર્ણપણે નાશ કરશે. આ યોજના હેઠળ, જયશંકરે મધ્ય એશિયાઈ દેશોના મંત્રીઓને મળ્યા હતા. આ બેઠક ભારત-મધ્ય એશિયાઈ વાટાઘાટો પહેલા યોજાઈ હતી, જેમાં આતંકવાદ, વેપાર અને કનેક્ટિવિટી જેવા મુદ્દાઓ પર ગહન ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
મધ્ય એશિયા સાથે સુરક્ષા, વેપાર અને કનેક્ટિવિટીનું ગઠબંધન
જયશંકરે કઝાકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન, કિર્ગિઝસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાનના વિદેશ મંત્રીઓ સાથે અલગ-અલગ બેઠકો યોજી હતી. આ બેઠકોમાં સુરક્ષા સહયોગ વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, ખાસ કરીને પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા પછી. આ ઉપરાંત, વેપાર અને જોડાણને પ્રોત્સાહન આપવા અંગે પણ વાત કરવામાં આવી હતી. ઉઝબેકિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન અને કિર્ગિઝસ્તાન જેવા મધ્ય એશિયાઈ દેશોને અફઘાનિસ્તાન-પાકિસ્તાન (આફ-પાક) ક્ષેત્રમાં હાજર આતંકવાદી સંગઠનોથી ખતરો છે, તેથી સુરક્ષા સહયોગ વધારવો તેમના માટે પણ અનિવાર્ય છે.
ભારત-મધ્ય એશિયા વ્યાપાર પરિષદને સંબોધતા જયશંકરે કહ્યું કે, "આપણે આપણા વેપાર વિકલ્પો વધારવા પડશે. આ આપણને વધુ વિકલ્પો આપશે અને સ્પર્ધા પણ વધારશે. આપણે નવી તકો શોધી રહ્યા છીએ. હું ઇચ્છું છું કે મધ્ય એશિયાઈ દેશોના મારા મિત્રો એ સમજે કે આજે ભારતનું અર્થતંત્ર $૪ ટ્રિલિયનથી વધુ છે અને તે દર વર્ષે ૬-૮% ના દરે વધી રહ્યું છે. આનાથી ઉત્પાદનો અને સેવાઓ માટે નવી માંગ ઊભી થશે."
ડોલર પર નિર્ભરતા ઘટાડવી અને પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરવું
જયશંકરે વધુમાં કહ્યું કે, "હું ચોક્કસપણે આપણા રાષ્ટ્રીય ચલણોમાં વેપારના પરસ્પર સમાધાનને સરળ બનાવવા માટે આપણે જે પગલાં લઈ શકીએ છીએ તેનું સમર્થન કરીશ." આનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે ભારત અને મધ્ય એશિયાઈ દેશો પોતાની ચલણોમાં વેપાર કરી શકે છે, જેનાથી યુએસ ડોલર પર નિર્ભરતા ઓછી થશે અને અમેરિકાનું વૈશ્વિક વર્ચસ્વ તૂટશે.
ભારત અને મધ્ય એશિયા વચ્ચે વેપાર વધવાથી બંને પ્રદેશોને ફાયદો થશે. ભારત મધ્ય એશિયામાંથી ઊર્જા અને ખનિજો મેળવી શકે છે, જ્યારે મધ્ય એશિયાઈ દેશો ભારતમાંથી ઉત્પાદિત માલ મેળવી શકે છે. કનેક્ટિવિટી વધારવાથી વેપાર સરળ બનશે. ભારત ચાબહાર બંદર દ્વારા મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આનાથી પાકિસ્તાનને સંપૂર્ણપણે બાયપાસ કરવામાં મદદ મળશે, જે પાકિસ્તાનના આર્થિક અને રાજકીય હિતો માટે મોટો ફટકો સાબિત થશે.
ડોભાલની 'સુરક્ષિત મધ્ય એશિયા' વિઝન અને INSTC નું મહત્વ
ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ ની શરૂઆતમાં, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલે દિલ્હીમાં પ્રથમ વખત મધ્ય એશિયાઈ દેશોના તેમના સમકક્ષો સાથે બેઠક યોજી હતી. તે સમયે ડોભાલે કહ્યું હતું કે મધ્ય એશિયા ભારતનો વિસ્તૃત પડોશી છે અને શાંતિપૂર્ણ, સુરક્ષિત, સમૃદ્ધ મધ્ય એશિયા ભારત માટે સામાન્ય હિતમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. હવે જયશંકરે એક પગલું આગળ વધાર્યું છે અને આ ક્ષેત્રની સુરક્ષાને વધુ મહત્વપૂર્ણ ગણાવી છે.
૨૦૨૨ માં, ડોભાલે કહ્યું હતું કે મધ્ય એશિયા સાથે કનેક્ટિવિટી વધારતી વખતે, એ ધ્યાનમાં રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે કે કનેક્ટિવિટી પહેલ પારદર્શક અને તમામ દેશોની સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાના સંદર્ભમાં સહભાગી હોવી જોઈએ. વાસ્તવમાં, મધ્ય એશિયાઈ દેશ ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડ પહેલનો એક ભાગ છે. ભારત લાંબા સમયથી ચાબહાર બંદર દ્વારા મધ્ય એશિયાઈ દેશોના લોજિસ્ટિક્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવા તેમજ અફઘાનિસ્તાનને માનવતાવાદી સહાય પૂરી પાડવાનો આગ્રહ રાખી રહ્યું છે. તાલિબાન દ્વારા અફઘાનિસ્તાન પર કબજો મેળવ્યો તે પહેલાં, ભારતે ચાબહાર બંદરના શાહિદ બેહેશ્તી ટર્મિનલ સુધી દરિયાઈ માર્ગે એક લાખ ટન ઘઉં અને દવાઓનું પરિવહન કર્યું હતું.
આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્તર-દક્ષિણ પરિવહન કોરિડોર (INSTC) ના માળખામાં ચાબહાર બંદરનો સમાવેશ કરવાના ભારતના પ્રસ્તાવને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. તે ભારત, ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન, આર્મેનિયા, અઝરબૈજાન, રશિયા, મધ્ય એશિયા અને યુરોપ વચ્ચે માલ પરિવહન માટે ૭,૨૦૦ કિમી લાંબો મલ્ટી-મોડ પરિવહન પ્રોજેક્ટ છે. તે સમયે પણ, અફઘાનિસ્તાન સહિત મધ્ય એશિયાઈ ક્ષેત્રમાં આતંકવાદી નેટવર્કના અસ્તિત્વ અંગે બેઠકમાં ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ ડોભાલે સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ પર વ્યાપક સંમેલન (CCIT) ને વહેલા અપનાવવા માટે પણ હાકલ કરી હતી, જેનો પ્રસ્તાવ ભારત દ્વારા સૌપ્રથમ ૧૯૯૬ માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રાચીન સંબંધો અને ભવિષ્યની સંભાવનાઓ
ઐતિહાસિક રીતે, સિલ્ક રૂટ ત્રીજી સદી બીસીથી પંદરમી સદી એડી સુધી ભારતને મધ્ય એશિયા સાથે જોડતો હતો. બૌદ્ધ ધર્મથી લઈને આ ક્ષેત્રમાં બોલિવૂડ ફિલ્મોના કાયમી પ્રભાવ સુધી, ભારત અને મધ્ય એશિયા વચ્ચે ઊંડા સાંસ્કૃતિક સંબંધો સ્થાપિત થયા છે. ભારતે શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન (SCO) માં પણ ભાગ લીધો છે અને સભ્યપદ મેળવીને, ભારતે મધ્ય એશિયાઈ દેશો સાથે પોતાનો સંપર્ક મજબૂત બનાવ્યો છે. SCO એ મધ્ય એશિયાઈ દેશોનું મુખ્ય સંગઠન છે, જેમાં હાલમાં ભારત સહિત આઠ સભ્ય દેશોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતે ૨૦૧૨ માં 'કનેક્ટ સેન્ટ્રલ એશિયા પોલિસી' શરૂ કરી હતી, જે મધ્ય એશિયાઈ દેશો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. મધ્ય એશિયા એક સંકલિત અને સ્થિર વિસ્તૃત પડોશી તરીકે ભારતની વિદેશ નીતિનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. મધ્ય એશિયાના ૫ દેશોમાંથી, ત્રણ તાજિકિસ્તાન, તુર્કમેનિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન અફઘાનિસ્તાન સાથે સરહદો વહેંચે છે. આ ત્રણ દેશો કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિઝસ્તાન અને તાજિકિસ્તાન ચીન સાથે તેમની સરહદો વહેંચે છે.
મધ્ય એશિયા સાથે ભારતનો સંપર્ક પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આ પ્રદેશ ખનિજો અને કુદરતી સંસાધનોથી સમૃદ્ધ છે. કોલસો, સીસું, જસત, સોનું અને આયર્ન ઓર ઉપરાંત, યુરેનિયમનો સૌથી મોટો ભંડાર અહીં કઝાકિસ્તાનમાં જોવા મળે છે. કિર્ગિઝસ્તાન સોનું અને જળવિદ્યુતથી સમૃદ્ધ છે, જ્યારે તુર્કમેનિસ્તાનમાં કુદરતી ગેસનો વિશ્વનો સૌથી મોટો ભંડાર છે. તાજિકિસ્તાનમાં વિશાળ જળવિદ્યુત ક્ષમતા છે જ્યારે ઉઝબેકિસ્તાનમાં સોના, યુરેનિયમ અને કુદરતી ગેસનો ભંડાર છે. આ તમામ પરિબળો દર્શાવે છે કે ભારતની આ નવી વ્યૂહરચના પાકિસ્તાનને ઘેરવાની સાથે સાથે આર્થિક અને ભૌગોલિક-રાજકીય દ્રષ્ટિએ પણ ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.