મુંબઈ, [જૂન ૧૨, ૨૦૨૫]: વિદેશમાં નાણાં મોકલતા ભારતીયો માટે મહત્વના સમાચાર છે! ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) વિદેશ નાણાં મોકલવા (રેમિટન્સ) સંબંધિત નિયમોને વધુ કડક બનાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, RBI હવે ભારતીય નિવાસીઓને લોક-ઇન સમયગાળા સાથે વિદેશી ચલણની બેંક થાપણો (ફોરેન કરન્સી ડિપોઝિટ) રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકશે. આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ વિદેશમાં ભંડોળના ‘નિષ્ક્રિય પાર્કિંગ’ને રોકવાનો અને દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડારને સુરક્ષિત કરવાનો છે.
સરકારી સૂત્રો પાસેથી મળતી માહિતી મુજબ, RBI તેના નિયમોમાં ફેરફાર કરશે જેથી કરીને વિદેશ મોકલાયેલા નાણાંનો ઉપયોગ ટાઈમ ડિપોઝિટ અથવા અન્ય કોઈ વ્યાજ આપતા વિદેશી ખાતાઓમાં નાણાં ‘પાર્ક’ કરવા માટે ન થઈ શકે. એક સૂત્રે જણાવ્યું હતું કે, "આ એક રીતે સંપત્તિને નિષ્ક્રિય રીતે વિદેશ ખસેડવા જેવું છે, જે હજુ પણ નિયંત્રિત મૂડી વ્યવસ્થામાં RBI માટે ચિંતાનો વિષય છે."
આ પ્રસ્તાવિત ફેરફારો દર્શાવે છે કે ભારત વિદેશી રેમિટન્સમાં થતા વધારા અને રૂપિયાની સંપૂર્ણ કન્વર્ટિબિલિટી અંગે સાવચેતીભર્યો અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે. સત્તાવાળાઓનો પ્રયાસ વિદેશી મુદ્રા ભંડારનું રક્ષણ કરવાનો અને ચલણની અસ્થિરતાને નિયંત્રિત કરવાનો છે.
LRS હેઠળ $૨.૫ લાખની મર્યાદા યથાવત:
વ્યક્તિઓ દ્વારા વિદેશમાં થતા રોકાણો RBIની લિબરલાઇઝ્ડ રેમિટન્સ સ્કીમ (LRS) હેઠળ આવે છે. આ યોજના ભારતીય નિવાસીઓને વિદેશી શિક્ષણ, મુસાફરી, શેરબજાર અને બોન્ડ્સમાં રોકાણથી માંડીને તબીબી સારવાર જેવા વિવિધ હેતુઓ માટે એક વર્ષમાં $૨૫૦,૦૦૦ (આશરે ૨ કરોડ રૂપિયા) સુધીની રકમ મોકલવાની છૂટ આપે છે.
સૂત્રોએ જણાવ્યું કે, સરકાર સાથે આ અંગે ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે, પરંતુ RBI એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે આવી થાપણો અન્ય કોઈ નામ હેઠળ પણ ન કરી શકાય. આ વાતચીતની ગુપ્તતાને કારણે સૂત્રોએ પોતાની ઓળખ જાહેર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. નાણા મંત્રાલય અને RBI એ આ અંગેની ઈમેલ વિનંતીઓનો કોઈ જવાબ આપ્યો નથી.
શા માટે આ પગલું ભરવામાં આવી રહ્યું છે?
આ નિર્ણય LRS ના કાનૂની માળખાની વ્યાપક સમીક્ષાનો એક ભાગ છે, જે નિયમોને સરળ બનાવવાની RBIની પ્રાથમિકતા પણ છે, જેનો ઉલ્લેખ RBIના વાર્ષિક અહેવાલમાં પણ કરાયો હતો.
RBIના આંકડા દર્શાવે છે કે માર્ચ મહિનામાં નિવાસી વ્યક્તિઓ દ્વારા વિદેશી રેમિટન્સ હેઠળની થાપણો ફેબ્રુઆરીમાં $૫૧.૬૨ મિલિયનથી sharply વધીને $૧૭૩.૨ મિલિયન થઈ હતી. સામાન્ય રીતે, માર્ચમાં વિદેશી રેમિટન્સમાં વધારો જોવા મળે છે કારણ કે લોકો તેમની વાર્ષિક મર્યાદાનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા અને કરવેરાનું આયોજન કરવા માંગે છે. આને કારણે માર્ચ LRS હેઠળ સૌથી વ્યસ્ત મહિનો હોય છે, પરંતુ RBI ને ચિંતા છે કે આમાંથી અમુક રકમ નિષ્ક્રિય રીતે વિદેશમાં ‘પાર્ક’ થઈ રહી છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માટે, LRS યોજના હેઠળ કુલ વાર્ષિક વિદેશી રેમિટન્સમાં થોડો ઘટાડો થયો હતો, પરંતુ તે લગભગ $૩૦ બિલિયન જેટલું ઊંચું રહ્યું હતું, જે એક વર્ષ અગાઉના $૩૧ બિલિયનની સરખામણીમાં નજીવો ઘટાડો દર્શાવે છે. સૂત્રોએ હાલમાં વિદેશી ચલણ ડિપોઝિટ ખાતાઓમાં કેટલી રકમ રાખવામાં આવી છે તે જણાવ્યું નથી, પરંતુ કહ્યું છે કે આ પગલું "નિવારક" છે.
ફિનટેક પ્લેટફોર્મ્સ અને ખાનગી બેંકોએ રિટેલ રોકાણકારો માટે વૈશ્વિક રોકાણ સરળ બનાવ્યું હોવાથી, LRS યોજના હેઠળ ભારતની વિદેશી રેમિટન્સમાં સતત વધારો થયો છે. એક સૂત્રએ જણાવ્યું હતું કે, "આ પગલું યોજનાના વધતા દુરુપયોગને નિષ્ક્રિય મૂડી નિકાસ માટેના વાહન તરીકે સંબોધિત કરે છે." તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, "તે યોજનાને ભારતની મૂડી ખાતા કન્વર્ટિબિલિટી પ્રત્યેના માપેલા અભિગમ સાથે વધુ નજીકથી ગોઠવે છે."
ભારત અનિયંત્રિત નાણાકીય પ્રવાહને મંજૂરી આપવા અંગે સાવચેત રહ્યું છે, જે આંશિક રીતે તેના વિદેશી મુદ્રા ભંડારને જાળવી રાખવા અને ચલણની અસ્થિરતાનું સંચાલન કરવા માટે છે. સુધારેલા નિયમો LRS હેઠળ ઇક્વિટી, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ અથવા પ્રોપર્ટીમાં માન્ય વિદેશી રોકાણોને અસર કરશે નહીં.