નવી દિલ્હી જૂન ૧૨, ૨૦૨૫: વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદી તેમની સરકારના નેતૃત્વના ૧૨મા વર્ષમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છે ત્યારે, ભારતીય અર્થતંત્ર મજબૂત મેક્રોઇકોનોમિક પાયા પર ઊભું છે. જોકે, અર્થશાસ્ત્રીઓ ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આગામી વર્ષોમાં રોજગારીનું સર્જન અને ખાનગી રોકાણને પુનર્જીવિત કરવું એ મુખ્ય પડકારો બની રહેશે, એમ ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાએ અહેવાલ આપ્યો છે.
છેલ્લા ૧૧ વર્ષોમાં (૨૦૧૪-૧૫ થી ૨૦૨૪-૨૫) GDP વૃદ્ધિ સરેરાશ ૬.૨ ટકા રહી છે, અને ફુગાવો ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના કમ્ફર્ટ ઝોનમાં રહ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે સરકારે દાયકાઓથી નાણાકીય શિસ્ત અને આર્થિક સ્થિરતા જાળવી રાખી છે. જો કોવિડ-૧૯ મહામારીના વર્ષો (૨૦૨૦-૨૧ માં સંકોચન અને ૨૦૨૧-૨૨ માં ઉછાળો) ના વિકૃતિઓને બાકાત રાખવામાં આવે, તો સરેરાશ વૃદ્ધિ દર ૭.૧ ટકાના તંદુરસ્ત સ્તરે પહોંચે છે.
ભલે વિશ્વ બેંકે ભારતની વૃદ્ધિનું અનુમાન ૬.૩ ટકા જેટલું સ્થિર કર્યું હોય, તેમ છતાં વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે નવી દિલ્હી વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા બની રહી છે. ક્રિસિલના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી ડી.કે. જોશીએ ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાને જણાવ્યું હતું કે, "મહામારી છતાં, અર્થતંત્રએ છેલ્લા ૧૧ વર્ષમાં સરેરાશ ૬.૨% વૃદ્ધિ અને ૫% ફુગાવાનો દર આપ્યો છે." તેમણે ઉમેર્યું કે, "વર્તમાન સમયમાં અર્થતંત્ર સ્વસ્થ સ્થિતિમાં છે, જેમાં ફુગાવો નિયંત્રણમાં છે, કોર્પોરેટ અને બેંકો પાસે મજબૂત બેલેન્સ શીટ છે, ચાલુ ખાતાની ખાધ ઓછી છે, અને વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પૂરતો છે. વરસાદ અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, જે નસીબના પરિબળો છે, તે આ વર્ષે અનુકૂળ રહેવાની અપેક્ષા છે. અમે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં ભારતનો GDP ૬.૫% વધવાની અપેક્ષા રાખીએ છીએ, જોકે વધતી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે નબળી વૈશ્વિક સંભાવનાઓને કારણે જોખમો નીચેની તરફ ઝુકેલા છે."
શું મદદ કરી? ઓછા તેલના ભાવ, નાણાકીય શિસ્ત
મોદીભાઈના કાર્યકાળ દરમિયાન ફુગાવો સરેરાશ ૫ ટકા રહ્યો છે, જ્યારે અગાઉની યુપીએ સરકાર હેઠળ તે ૮.૧ ટકા હતો. આનો એક ભાગ ખાદ્યપદાર્થોના ભાવના વધુ સારા વ્યવસ્થાપન અને વધુ પ્રતિભાવશીલ સપ્લાય ચેઇન્સને આભારી હોઈ શકે છે, પરંતુ અર્થશાસ્ત્રીઓ વૈશ્વિક પરિબળો, ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઇલના નીચા ભાવોને પણ શ્રેય આપે છે.
૧૦ જૂન, ૨૦૧૪ ના રોજ, જ્યારે નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ પદ સંભાળ્યું, ત્યારે ભારતીય ક્રૂડ ઓઇલ બાસ્કેટની કિંમત $૧૦૭ પ્રતિ બેરલ (₹૫૯.૨૬/ $ ના દરે ₹૬,૩૩૧ પ્રતિ બેરલ) હતી. અગિયાર વર્ષ પછી, તે $૬૭.૩૮ પ્રતિ બેરલ અથવા ₹૮૫.૬૦/ $ ના દરે ₹૫,૭૧૧ હતી, જે રૂપિયાના સંદર્ભમાં લગભગ ૧૧% નો ઘટાડો દર્શાવે છે.
બંધન બેંકના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી અને સંશોધન વડા સિદ્ધાર્થ સાન્યાલે કેન્દ્રના ખર્ચ પ્રત્યેના સાવચેતીભર્યા અભિગમને પ્રકાશિત કર્યો. "ભારતે છેલ્લા એક દાયકામાં અભૂતપૂર્વ કોવિડ આંચકા છતાં નાણાકીય વિવેકબુદ્ધિ અને શિસ્ત પ્રત્યે અનુકરણીય પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી છે. તદનુસાર, ભારતની જાહેર દેવાની પ્રોફાઇલ આજે એક મજબૂત ફાયદો સાબિત થઈ છે, જે વર્તમાન વૈશ્વિક વલણથી વિપરીત છે. ઓછું જાહેર દેવું, વધુ સારી રીતે નિયંત્રિત ફુગાવો અને ચાલુ ખાતાની ખાધ, રાજકીય સ્થિરતા અને વર્તમાન અનિશ્ચિત વૈશ્વિક આર્થિક વાતાવરણ વચ્ચે મજબૂત સ્થાનિક માંગે છેલ્લા દાયકામાં ભારતના આકર્ષણને પસંદગીના રોકાણ સ્થળ તરીકે ખૂબ વધાર્યું છે."
ખાનગી રોકાણ અને નોકરીઓ હજુ પણ ચિંતાનો વિષય
મેક્રોઇકોનોમિક આશાવાદ છતાં, આગળ જતાં સૌથી મોટી ચિંતા ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણનો અભાવ અને રોજગારી સર્જનમાં સુસ્તી છે. કોર્પોરેટ ગંભીર રીતે ક્ષમતા વધારવા માટે હજુ તૈયાર નથી, જે ખાસ કરીને સંગઠિત ક્ષેત્રમાં નવી નોકરીઓ ઊભી કરવા માટે આવશ્યક માનવામાં આવે છે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે સરકારે ખાનગી મૂડીને મુક્ત કરવા માટે મુખ્ય સુધારાઓને ફરીથી જીવંત કરવા જોઈએ. જમીન સંપાદન કાયદાઓ અને શ્રમ લવચીકતા લાંબા સમયથી વ્યવસાયિક રોકાણ માટે અવરોધો તરીકે જોવામાં આવે છે. ૨૦૧૪ માં જમીન સંપાદન નિયમોને સરળ બનાવવાના પ્રારંભિક પ્રયાસોને રાજકીય પ્રતિકારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો અને તેમને પડતા મુકવામાં આવ્યા હતા. શ્રમ અંગે, સરકારે ચાર મુખ્ય કોડ પસાર કર્યા છે, પરંતુ વિરોધ પક્ષો દ્વારા શાસિત રાજ્યો તરફથી વિલંબનો ઉલ્લેખ કરીને તેમને હજી સુધી સૂચિત કર્યા નથી.
ટેકનોલોજી અને AI ના ઝડપી ઉદયે રોજગારી સર્જનને વધુ જટિલ બનાવ્યું છે, ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રોમાં જ્યાં ઓટોમેશન એન્ટ્રી-લેવલની ભૂમિકાઓનું સ્થાન લઈ રહ્યું છે.
સુધારાઓ અટકેલા, પરંતુ રાજકીય સ્થિરતા મદદ કરી શકે
તાજેતરની ચૂંટણી પછી ભાજપ ગઠબંધન ભાગીદારો પર નિર્ભર હોવાથી, વ્યૂહાત્મક વિનિવેશ અને સંપત્તિ મુદ્રીકરણ જેવા બોલ્ડ સુધારાઓ, જે મૂડી ખર્ચ માટે ભંડોળના મુખ્ય સાધનો છે, તેને પાછળ ધકેલવામાં આવ્યા છે. જોકે, ચૂંટણી પછીના રાજકીય આત્મવિશ્વાસમાં થયેલો ઉછાળો હવે સરકારને આ નિર્ણયોની ફરી મુલાકાત લેવાની મંજૂરી આપી શકે છે.
ભારત ઘણા મુક્ત વેપાર કરારો પર વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે, જેનાથી ટેરિફ ઘટવાની અપેક્ષા છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જો જમીન અને શ્રમ સુધારાઓને સમાંતર રીતે સંબોધવામાં નહીં આવે, તો ભારતીય ઉદ્યોગ આ FTA હેઠળ સ્પર્ધા કરવા માટે સંઘર્ષ કરી શકે છે.