મોબાઇલ એપથી જનગણના : ૩૫ લાખ કર્મચારીઓ તૈનાત થશે
દેશની ૧૬મી વસ્તી ગણતરીનું જાહેરનામુ બહાર પડયું : સંપૂર્ણ ડિજિટલ હશે વસ્તી ગણતરીનું કાર્ય સ્પે.એપ તૈયાર કરાઇ : ૧૬ ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ થશે : વસ્તી ગણતરી અને જાતિ ગણતરી એક સાથે હાથ ધરાશે : બે તબકકામાં પ્રક્રિયા પૂર્ણ થશે : ફોર્મેટ તૈયાર કરીને ફિલ્ડવર્કનું આયોજનન કરાશે ઉ ગૃહ મંત્રાલયની તૈયારીઓ શરૂ
નવી દિલ્હી, તા.૧૬: આ વખતે વસ્તી ગણતરીની સાથે જાતિગત વસ્તી ગણતરી પણ હાથ ધરવામાં આવશે. ગૃહમંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ, ૧૬મી વસ્તી ગણતરી માટે અંદાજે ૩૫ લાખ કર્મચારીઓ તૈનાત કરાશે. સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા નિવેદન મુજબ, વસ્તી ગણતરી માટે મોબાઇલ એપ્લીકેશનનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. લોકોને સ્વ.ગણતરીની જોગવાઇ પણ ઉપલબ્ધ કરવામાં આવશે.
દેશ લાંબા સમયથી વસ્તી ગણતરીની રાહ જોઈ રહ્યો હતો અને આખરે સમય આવી ગયો છે જ્યારે આ પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે. ગળહ મંત્રાલયે સોમવારે વસ્તી ગણતરી અધિનિયમ, ૧૯૪૮ હેઠળ વસ્તી ગણતરી અને જાતિ વસ્તી ગણતરી સંબંધિત સત્તાવાર ગેઝેટ સૂચના જારી કરી. આ પછી, હવે વસ્તી ગણતરી સંબંધિત વિવિધ એજન્સીઓ સક્રિય થશે. સૌપ્રથમ, સ્ટાફની નિમણૂક કરવામાં આવશે, તાલીમ આપવામાં આવશે, ફોર્મેટ તૈયાર કરવામાં આવશે અને ફિલ્ડ વર્કનું આયોજન કરવામાં આવશે. દેશમાં પહેલીવાર, વસ્તી ગણતરી અને જાતિ વસ્તી ગણતરી એકસાથે હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.
માર્ગ દ્વારા, ભારતમાં દર ૧૦ વર્ષે વસ્તી ગણતરી કરવામાં આવે છે, જેના દ્વારા દેશની વસ્તી, સામાજિકપ્રઆર્થિક સ્થિતિ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવે છે. વસ્તી ગણતરી એ વિશ્વની સૌથી મોટી વહીવટી કવાયતોમાંની એક છે, જે ગળહ મંત્રાલય હેઠળ રજિસ્ટ્રાર જનરલ અને વસ્તી ગણતરી કમિશનરની કચેરી દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે. કોરોના મહામારીને કારણે, ૨૦૨૧ માં યોજાનારી વસ્તી ગણતરી મુલતવી રાખવામાં આવી હતી અને હવે તે ૨૦૨૫ માં શરૂ થઈ રહી છે. આ કારણે, હવે વસ્તી ગણતરીનું વર્તુળ પણ બદલાઈ ગયું છે અને આ પછી આગામી વસ્તી ગણતરી ૨૦૩૫ માં હાથ ધરવામાં આવશે.
આ વખતે વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયા બે તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કો ૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ સુધીમાં પૂર્ણ થશે, જ્યારે બીજો અને અંતિમ તબક્કો ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ સુધીમાં પૂર્ણ થશે. આ માટે, ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ ની મધ્યરાત્રિને સંદર્ભ તારીખ તરીકે ગણવામાં આવશે, એટલે કે, તે સમયે દેશની વસ્તી અને સામાજિક સ્થિતિના આંકડા ગમે તે હોય, તે જ રેકોર્ડમાં નોંધવામાં આવશે. આ દિવસથી, આંકડા જાહેરમાં આવવાનું શરૂ થશે. જમ્મુ અને કાશ્મીર, લદ્દાખ અને ઉત્તરાખંડ જેવા હિમાલયી અને ખાસ ભૌગોલિક સ્થિતિવાળા રાજ્યોમાં, આ પ્રક્રિયા અન્ય રાજ્યો કરતા પહેલા ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ સુધીમાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે. આ નિર્ણય આ વિસ્તારોમાં હવામાન મુશ્કેલીઓ અને દુર્ગમ વિસ્તારોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો છે. આ રાજ્યો માટે ૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ને સંદર્ભ તારીખ તરીકે ગણવામાં આવશે.
વસ્તી ગણતરીની સમગ્ર પ્રક્રિયા ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ સુધીમાં પૂર્ણ થશે, જે લગભગ ૨૧ મહિનામાં પૂર્ણ થશે. વસ્તી ગણતરીનો પ્રાથમિક ડેટા માર્ચ ૨૦૨૭ માં જાહેર થઈ શકે છે, જ્યારે વિગતવાર ડેટા જાહેર કરવામાં ડિસેમ્બર ૨૦૨૭ સુધીનો સમય લાગશે. આ પછી, લોકસભા અને વિધાનસભા બેઠકોનું સીમાંકન ૨૦૨૮ સુધીમાં શરૂ થઈ શકે છે. આ સમય દરમિયાન, મહિલાઓ માટે ૩૩ ટકા અનામત પણ લાગુ કરી શકાય છે. એટલે કે, ૨૦૨૯ ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલા, મહિલાઓ માટે અનામત બેઠકોનું ચિત્ર સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
વસ્તી ગણતરી પછી, સીમાંકન પંચની રચના કરવામાં આવશે જેથી વસ્તી અનુસાર લોકસભા બેઠકોનું વિતરણ કરી શકાય. દક્ષિણના રાજ્યોમાં આ અંગે ઘણી મુશ્કેલી છે કારણ કે ઉત્તર ભારતીય રાજ્યો કરતાં વસ્તી ઓછી છે. આવી સ્થિતિમાં, તેમને ડર છે કે બેઠકોમાં ઘટાડાને કારણે લોકસભામાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ ઘટી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં, સરકારે સીમાંકન પર ઘણું વિચારણા કરવી પડશે. જોકે, સરકારે ખાતરી આપી છે કે સીમાંકન પ્રક્રિયામાં દક્ષિણ રાજ્યોની ચિંતાઓનું ધ્યાન રાખવામાં આવશે.
દેશમાં વસ્તી ગણતરી બે મુખ્ય તબક્કામાં કરવામાં આવે છે, હાઉસિંગ સેન્સસ અને વસ્તી ગણતરી. આ વખતે સમગ્ર પ્રક્રિયા ડિજિટલ ટેકનોલોજી પર આધારિત હશે, જેમાં મોબાઇલ એપ્સ અને સ્વ-ગણતરીના વિકલ્પનો પણ સમાવેશ થાય છે. વસ્તી ગણતરી શરૂ થાય તે પહેલાં, જિલ્લા, તહસીલ અને પોલીસ સ્ટેશન જેવા વહીવટી એકમો તેમની તૈયારીઓ કરે છે. આ પ્રક્રિયા ૩૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ સુધીમાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે.
વસ્તી ગણતરી પહેલા એક પ્રોફોર્મા તૈયાર કરવામાં આવે છે. આમાં, હાઉસિંગ સેન્સસ અને વસ્તી ગણતરી માટે પ્રશ્નાવલી (પ્રોફોર્મા) અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવશે. આ વખતે જાતિ અને ધર્મ સંબંધિત પ્રશ્નોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આ વસ્તી ગણતરીમાં લગભગ ૩૪ લાખ કર્મચારીઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે, જેમને તાલીમ આપવામાં આવશે અને આ પછી સુપરવાઇઝરની પણ નિમણૂક કરવામાં આવશે. તેમની તાલીમ બે મહિના સુધી ચાલશે, જેમાં તેમને ડિજિટલ ઉપકરણો અને મોબાઇલ એપ્સનો ઉપયોગ કરવાનું શીખવવામાં આવશે.
ડિજિટલ ગણતરી માટે સોફ્ટવેરમાં જાતિ, પેટાજાતિ અને OBC માટે નવા કોલમ અને મેનુનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. ગળહ ગણતરી પ્રક્રિયા દરમિયાન, ઘરોની યાદી તૈયાર કરવામાં આવે છે અને રહેણાંક સ્થિતિ, સુવિધાઓ અને મિલકત સંબંધિત માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં, ગણતરીકર્તાઓ ઘરે ઘરે જઈને પરિવારોને પ્રશ્નો પૂછે છે. ઘરના રહેણાંક/વાણિજ્યિક ઉપયોગ, પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા, શૌચાલય, વીજળી અને અન્ય સુવિધાઓ, મિલકતની માલિકી, વાહનોની સંખ્યા અંગે ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવે છે.
આ પછી, વસ્તી ગણતરીની ગણતરી કરવામાં આવશે, જેનો હેતુ દરેક વ્યક્તિની વસ્તી વિષયક, સામાજિક અને આર્થિક માહિતી એકત્રિત કરવાનો છે. ગણતરીકારો ફરીથી ઘરે ઘરે જઈને રાષ્ટ્રીય વસ્તી રજિસ્ટર (NPR) અને વસ્તી ગણતરી સંબંધિત પ્રશ્નો પૂછે છે. આ વખતે ૩૦ પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે તેવી શકયતા છે, જેમાં નામ, ઉંમર, લિંગ, જન્મ તારીખ, વૈવાહિક સ્થિતિ, શિક્ષણ, રોજગાર, ધર્મ, જાતિ અને પેટા-સંપ્રદાય, પરિવારના વડા સાથેના સંબંધ, રહેણાંક સ્થિતિ અને સ્થળાંતર સંબંધિત પ્રશ્નોનો સમાવેશ થશે.
આઝાદી પછી પહેલીવાર, વસ્તી ગણતરીની સાથે, જાતિ વસ્તી ગણતરી પણ થશે, જેમાં OBC, SC, ST અને સામાન્ય શ્રેણીની તમામ જાતિઓની ગણતરી કરવામાં આવશે. આ અંતર્ગત, આવક, શિક્ષણ, રોજગાર જેવી સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિનો ડેટા પણ એકત્રિત કરવામાં આવશે. આ ડેટા સરકારી યોજનાઓ, અનામત નીતિઓ અને સામાજિક ન્યાય સંબંધિત યોજનાઓનો આધાર બનશે. કેન્દ્રીય નાણાં પંચ રાજ્યોને અનુદાન આપવા માટે પણ આ ડેટાનો ઉપયોગ કરે છે. આ ડેટા સામાજિક-આર્થિક નીતિઓ અને અનામત માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ડિજિટલ પ્રક્રિયા ઉપરાંત, આ વખતે જાતિ વસ્તી ગણતરી પણ વસ્તી ગણતરીમાં સામેલ કરવામાં આવશે. અગાઉ પણ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ સંબંધિત માહિતી માંગવામાં આવી હતી પરંતુ વસ્તી ગણતરી દરમિયાન અન્ય જાતિઓ વિશે માહિતી લેવામાં આવી ન હતી. પરંતુ આ વખતે દરેક વ્યક્તિને તેની જાતિ જણાવવાનો વિકલ્પ આપવામાં આવશે, જે લાંબા સમયથી ચાલી આવતી માંગનો એક ભાગ છે. ૧૯૩૧ પછી આ પહેલી વાર બનશે જ્યારે જાતિ વસ્તી ગણતરી વસ્તી ગણતરીનો ભાગ હશે.(
(4:29 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
