નવી દિલ્હી : વૈશ્વિક સ્તરે દુર્લભ ખનિજો (Rare Earth Elements) પર ચીનના પ્રભુત્વ અને તેના દ્વારા થતા સપ્લાય ચેઇન વિક્ષેપો વચ્ચે, ભારતે એક ક્રાંતિકારી અને વ્યૂહાત્મક નિર્ણય લીધો છે. ભારતે પોતાની સરકારી ખાણકામ કંપની IREL (ઇન્ડિયન રેર અર્થ્સ લિમિટેડ) ને જાપાનને થતી દુર્લભ ખનિજોની નિકાસ પરના 13 વર્ષ જૂના કરારને સ્થગિત કરવા જણાવ્યું છે. આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ દેશની સ્થાનિક જરૂરિયાતો માટે આ કીમતી ખનિજોનો પુરવઠો સુરક્ષિત કરવાનો અને ખાસ કરીને ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે, જે હવે આ ખનિજોને વેપાર યુદ્ધમાં એક શક્તિશાળી હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
વાણિજ્ય મંત્રીનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ:
સૂત્રો પાસેથી મળતી માહિતી મુજબ, ભારતના વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે તાજેતરમાં ઓટો અને અન્ય ઉદ્યોગના અધિકારીઓ સાથેની બેઠકમાં IREL ને સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યા હતા. તેમણે કંપનીને ઇલેક્ટ્રિક વાહન મોટર્સ માટેના મેગ્નેટમાં વપરાતી મુખ્ય સામગ્રી, દુર્લભ ખનિજો, ખાસ કરીને નિયોડિમિયમ, તેની નિકાસ તાત્કાલિક બંધ કરવા જણાવ્યું હતું.
ચીન સામેની વ્યૂહાત્મક ચાલ:
વૈશ્વિક સ્તરે દુર્લભ ખનિજોના ખાણકામ અને પ્રક્રિયા પર ચીનનું વર્ચસ્વ છે. ચીને એપ્રિલથી તેની દુર્લભ ખનિજ સામગ્રીની નિકાસ પર અંકુશ મૂક્યો છે, જેના કારણે વિશ્વભરના ઓટોમેકર્સ અને હાઇ-ટેક ઉત્પાદકો પર ભારે દબાણ આવ્યું છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, ભારતનો આ નિર્ણય તેની ભવિષ્યની ઊર્જા સુરક્ષા અને ઔદ્યોગિક સ્વતંત્રતા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત, જે વિશ્વનો પાંચમો સૌથી મોટો દુર્લભ ખનિજ ભંડાર (6.9 મિલિયન મેટ્રિક ટન) ધરાવે છે, તે હવે પોતાની પ્રક્રિયા ક્ષમતા વિકસાવવા માંગે છે.
જાપાન સાથેના કરાર અને ભાવિ યોજનાઓ:
2012 ના સરકારી કરાર હેઠળ, IREL દુર્લભ ખનિજો ટોયોત્સુ રેર અર્થ્સ ઇન્ડિયા (જાપાનીઝ ટ્રેડિંગ હાઉસ ટોયોટા ત્સુશોનું એક યુનિટ) ને સપ્લાય કરતું હતું. આ ખનિજો જાપાનમાં નિકાસ માટે પ્રક્રિયા કરવામાં આવતા હતા જ્યાં તેનો ઉપયોગ મેગ્નેટ બનાવવા માટે થતો હતો. 2024 માં, ટોયોત્સુએ જાપાનમાં 1,000 મેટ્રિક ટનથી વધુ દુર્લભ ખનિજ સામગ્રી મોકલી હતી, જે IREL દ્વારા ખનન કરાયેલા કુલ 2,900 ટનનો એક તૃતીયાંશ ભાગ હતો. જોકે, જાપાન હજુ પણ તેની દુર્લભ ખનિજ પુરવઠા માટે મુખ્યત્વે ચીન પર નિર્ભર છે.
જોકે, ભારત તાત્કાલિક જાપાનને પુરવઠો રોકી શકશે નહીં કારણ કે તે દ્વિપક્ષીય સરકારી કરાર હેઠળ આવે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, IREL આ મામલાને "મૈત્રીપૂર્ણ રીતે નક્કી કરવા અને વાટાઘાટો" કરવા માંગે છે કારણ કે જાપાન ભારતનું એક મૈત્રીપૂર્ણ રાષ્ટ્ર છે.
સ્થાનિક ઉત્પાદન અને સ્વાવલંબન પર ભાર:
હાલમાં, ભારત દુર્લભ ખનિજ મેગ્નેટનું સ્થાનિક ઉત્પાદન કરતું નથી અને મુખ્યત્વે ચીનમાંથી આયાત પર નિર્ભર છે. માર્ચ 2025 સુધીના નાણાકીય વર્ષમાં, ભારતે 53,748 મેટ્રિક ટન દુર્લભ ખનિજ મેગ્નેટની આયાત કરી હતી, જેનો ઉપયોગ ઓટોમોબાઇલ્સ, વિન્ડ ટર્બાઇન, તબીબી ઉપકરણો અને અન્ય ઉત્પાદિત માલસામાનમાં થાય છે.
IREL પૂર્વીય ભારતીય રાજ્ય ઓડિશામાં દુર્લભ ખનિજો નિષ્કર્ષણ પ્લાન્ટ અને દક્ષિણ ભારતમાં કેરળમાં રિફાઇનિંગ યુનિટ ધરાવે છે. કંપની માર્ચ 2026 સુધીના નાણાકીય વર્ષમાં 450 મેટ્રિક ટન નિષ્કર્ષિત નિયોડિમિયમનું ઉત્પાદન કરવાની યોજના ધરાવે છે અને 2030 સુધીમાં તેને બમણું કરવાની યોજના છે. ઉપરાંત, તે ઓટો અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગો માટે દુર્લભ ખનિજ મેગ્નેટના ઉત્પાદન માટે કોર્પોરેટ ભાગીદાર પણ શોધી રહી છે.
ભારત સરકાર સ્થાનિક માંગને પહોંચી વળવા માટે દુર્લભ ખનિજ પ્રક્રિયા અને મેગ્નેટ ઉત્પાદન સુવિધાઓ સ્થાપિત કરવા માટે કંપનીઓને પ્રોત્સાહન આપવાની યોજનાઓ પણ ઘડી રહી છે. આ નિર્ણય ભારતના આર્થિક અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા હિતો માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, જે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ભારતની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવશે.