લંડન : વિજ્ઞાન જગતમાં એક નાનકડા, સ્મિત કરતા ચહેરાવાળા અને અંધારામાં ચમકતા પ્રાણીએ ખળભળાટ મચાવ્યો છે!  એક્સોલોટલ્સ (Axolotls), જેને જળચર સલામન્ડર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે જીવવિજ્ઞાનના સૌથી મોટા રહસ્યો પૈકી એક – અંગ પુનર્જનન (Organ Regeneration) – ને ઉકેલવા માટે એક મોટો સંકેત આપી રહ્યા છે. આ અસામાન્ય ક્ષમતા ધરાવતું જીવ, ઇજા કે અંગવિચ્છેદનથી ગુમાવેલા અંગોને ફરીથી ઉગાડવાની શક્તિ ધરાવે છે, અને વૈજ્ઞાનિકોએ હવે આ 'સુપરપાવર' પાછળના રહસ્ય પરથી પડદો ઉઠાવ્યો છે, જે ભવિષ્યમાં માનવ જીન થેરાપી માટે ક્રાંતિકારી સાબિત થઈ શકે છે.
રેટિનોઇક એસિડનો સંકેત: એક્સોલોટલ્સના ચમત્કારિક પુનર્જનન પાછળનું વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય ખુલ્યું, માનવ જીન થેરાપી માટે નવી આશા!
નેચર કોમ્યુનિકેશન્સમાં મંગળવારે પ્રકાશિત થયેલા એક નવા અભ્યાસમાં, સંશોધકોએ ખુલાસો કર્યો છે કે રેટિનોઇક એસિડ નામનો પદાર્થ, જે સામાન્ય રીતે ખીલની સારવારમાં વપરાતા રેટિનોલમાં જોવા મળે છે, તે એક્સોલોટલના ઇજાગ્રસ્ત કોષોને કયા શરીરના અંગોને પુનર્જીવિત કરવા જોઈએ અને કેવી રીતે, તે અંગે સંકેતો આપવા માટે જવાબદાર છે. નોર્ધનઇસ્ટર્ન યુનિવર્સિટીના જીવવિજ્ઞાનના પ્રોફેસર અને અભ્યાસના વરિષ્ઠ લેખક જેમ્સ મોનાઘને જણાવ્યું કે, "આ ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી એક પ્રશ્ન એ રહ્યો છે કે, ઇજાના સ્થળે કોષોને ફક્ત હાથ, ઉદાહરણ તરીકે, અથવા આખો હાથ ફરીથી ઉગાડવા માટે કયા સંકેતો મળે છે."
માનવ શરીરથી અલગ, કેમ?:
મોનાઘને સમજાવ્યું કે રેટિનોઇક એસિડ માનવ ભ્રૂણના વિકાસમાં પણ મહત્વપૂર્ણ છે, જે કોષોને માથું, માથું અને પગ ક્યાં ઉગાડવા તે જણાવે છે. પરંતુ, અજાણ્યા કારણોસર, આપણા મોટાભાગના કોષો ગર્ભાશયમાં હોય ત્યારે આ પરમાણુના પુનર્જીવનના સંકેતોને "સાંભળવાની" ક્ષમતા ગુમાવી દે છે. જ્યારે માનવ કોષો ઇજાગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે તેઓ વિભાજન કરતા નથી અને રેટિનોઇક એસિડના સંકેતોને પ્રતિભાવ આપી શકતા નથી. તેના બદલે, આપણા પેશીઓ ઘા રૂઝાવીને ડાઘા પાડી દે છે.
અંધારામાં ચમકતા એક્સોલોટલ્સનો પ્રયોગ:
આ રસપ્રદ સંકેત પ્રક્રિયાનું નિરીક્ષણ કરવા માટે, મોનાઘનની ટીમે આનુવંશિક રીતે સંશોધિત એક્સોલોટલ્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ ખાસ એક્સોલોટલ્સ જ્યાં પણ રેટિનોઇક એસિડ પરમાણુ ઇજાગ્રસ્ત કોષોને સક્રિય કરતું હતું ત્યાં ફ્લોરોસન્ટ લીલા રંગમાં ચમકતા હતા! 
શરૂઆતમાં, સંશોધન ટીમે સલામન્ડરની સિસ્ટમમાં રેટિનોઇક એસિડની વધુ પડતી માત્રાને ઇન્જેક્ટ કરીને પ્રયોગ કર્યો. આ "ફ્રેન્કેસ્ટાઇન" અભિગમમાં, અંગવિચ્છેદનના સ્થળે, એક્સોલોટલ્સે તેમને જરૂરિયાત કરતાં વધુ ઉગાડ્યું – જેમ કે હાથને બદલે આખો હાથ! યુનિવર્સિટી ઓફ મેસેચ્યુસેટ્સ બોસ્ટનની જીવવિજ્ઞાનના એસોસિયેટ પ્રોફેસર કેથરિન મેકકસ્કરે (જેઓ આ અભ્યાસમાં સામેલ નહોતા) સમજાવ્યું કે, "જો તમે (ઇજાના સ્થળે) ટન રેટિનોઇક એસિડ નાખો છો, તો આ બધા જુદા જુદા જનીનો કે જેને કદાચ જરૂરી બ્લુપ્રિન્ટ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી તે સક્રિય થશે."
એન્ઝાઇમ CYP26B1 ની ભૂમિકા:
એક્સોલોટલ્સ તેમના કુદરતી સ્તરના રેટિનોઇક એસિડનો ઉપયોગ અંગ પુનર્જનન માટે કેવી રીતે કરે છે તે વધુ સારી રીતે સમજવા માટે, મોનાઘન અને તેની ટીમે તેમનો અભિગમ બદલ્યો. તેમને જાણવા મળ્યું કે એક જ એન્ઝાઇમ, CYP26B1, એક્સોલોટલના શરીરમાં રેટિનોઇક એસિડને તોડવા માટે જવાબદાર છે. જ્યારે ટીમે આ એન્ઝાઇમને અવરોધિત કર્યું, ત્યારે ફરીથી એ જ 'ફ્રેન્કેસ્ટાઇન' અસરો જોવા મળી. મોનાઘને કહ્યું, "આ ખરેખર રોમાંચક છે અને અમને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા છે, કારણ કે તે દર્શાવે છે કે (કુદરતી) રેટિનોઇક એસિડનું સ્તર તેમના ભંગાણ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે." આનો અર્થ એ થયો કે, એક ઇજાગ્રસ્ત એક્સોલોટલનો હાથ 'આર્મી' માં ન વિકસે તે આંશિક રીતે CYP26B1 એન્ઝાઇમને કારણે છે, જે પુનર્જનન પ્રક્રિયાને વધુ આગળ વધતા અટકાવે છે.
ભવિષ્યની આશાઓ: માનવ જીન થેરાપી:
મોનાઘને જણાવ્યું હતું કે અત્યાર સુધી, એક્સોલોટલના પુનર્જીવિત પ્રણાલીમાં આ સંબંધને સમજવું એ કોયડાનો માત્ર એક ભાગ છે. આગલું પગલું એ ચોક્કસપણે ઓળખવાનું રહેશે કે રેટિનોઇક એસિડ પુનર્જનન દરમિયાન કોષોની અંદર કયા જનીનોને લક્ષ્ય બનાવે છે જેથી તે કોષો કયા "બ્લુપ્રિન્ટ" ને અનુસરે છે તે વધુ શોધી શકાય.
જોકે આખા માનવ અંગોને ફરીથી ઉગાડવું હજી પણ વિજ્ઞાન સાહિત્યની દૂરની વસ્તુ જેવું લાગે છે, મોનાઘને જણાવ્યું હતું કે આ ઉભયજીવી પ્રાણીઓમાં રેટિનોઇક એસિડના સંકેત કાર્યનો અભ્યાસ નવી માનવ ઉપચાર પદ્ધતિઓ અને જનીન ઉપચાર (Gene Therapy) વિકસાવવામાં મદદ કરી શકે છે. CRISPR જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને, વૈજ્ઞાનિકો ભવિષ્યમાં રોગને અટકાવવા અને સારવાર માટે DNA માં ફેરફારો કરી શકે છે. મેકકસ્કરે ઉમેર્યું કે, એકવાર વૈજ્ઞાનિકો રેટિનોઇક એસિડ સંકેતો વિશે વધુ સમજી જશે, ટેકનોલોજી માનવ કોષોમાં આ પુનર્જીવિત ક્ષમતાને ઘા રૂઝાવવા અને ડાઘા પડતા અટકાવવામાં મદદ કરી શકે છે.
"આ મૂળભૂત જીવવિજ્ઞાન સંશોધન કરવાનું ચાલુ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે," મેકકસ્કરે કહ્યું. "અમે એવી સુપર નવલકથાઓ શોધી રહ્યા છીએ જે આપણે અત્યારે વર્તમાન માનવ દવા સાથે શક્ય નથી માનતા." એક્સોલોટલ્સનું આ રહસ્ય ખરેખર મેડિકલ સાયન્સમાં ક્રાંતિ લાવી શકે છે!