નવી દિલ્હી. ઇઝરાયલ-ઈરાન સંઘર્ષને કારણે, વિશ્વની નજર ફરી એકવાર મધ્ય પૂર્વ પર કેન્દ્રિત છે. 12 જૂનની રાત્રે, ઇઝરાયલે ઇરાનના પરમાણુ સ્થાપનોનો નાશ કર્યો. ઇઝરાયલે આ લશ્કરી કાર્યવાહીને ' ઓપરેશન રાઇઝિંગ લાયન' નામ આપ્યું છે.

ઇઝરાયલનું લક્ષ્ય એ છે કે ઇરાનને કોઈપણ કિંમતે વિશ્વનો 10મો પરમાણુ શસ્ત્ર ધરાવતો દેશ ન બનવા દઈએ. લશ્કરી કાર્યવાહી દરમિયાન, ઇઝરાયલે માત્ર ઇરાનના પરમાણુ મથકો પર હુમલો કર્યો જ નહીં પરંતુ 9 વૈજ્ઞાનિકોને પણ મારી નાખ્યા.

પ્રશ્ન એ છે કે શું ઇઝરાયલનો ઉદ્દેશ્ય ઇરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ ખામેનીની હત્યા કરીને દેશમાં સત્તા બદલવાનો છે?આ પ્રશ્નો એટલા માટે પૂછવામાં આવી રહ્યા છે કારણ કે ઇઝરાયલના વડા પ્રધાન બેન્જામિન નતન્યાહુએ સોમવારે કહ્યું હતું કે આ સંઘર્ષ ફક્ત ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના મૃત્યુ પછી જ સમાપ્ત થશે. એવા અહેવાલો બહાર આવી રહ્યા છે કે સુપ્રીમ લીડરને બંકરમાં છુપાયેલા રાખવામાં આવ્યા છે.

ઇઝરાયલનો ધ્યેય ઇરાનમાં બળવા માટે પરિસ્થિતિઓ બનાવવાનો અને ત્યાં એવી સરકાર બનાવવાનો છે જે તેના પ્રત્યે મૈત્રીપૂર્ણ વલણ ધરાવે. પરંતુ શું ઇઝરાયલ ખરેખર આ કરી શકશે?ખરેખર, પહેલા આપણે ઈરાનના રાજકારણને સમજીએ. ઈરાનની સત્તા રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) અને કેટલાક કટ્ટરપંથીઓના હાથમાં છે , જેમને ચૂંટણી પ્રક્રિયા દ્વારા લોકો દ્વારા ચૂંટવામાં આવ્યા નથી. તેમને બળવો કરવાની જરૂર નથી, કારણ કે તેઓ પહેલેથી જ સત્તાનો આનંદ માણી રહ્યા છે.

 

ઈરાનમાં બળવા પછી જો અરાજકતાની સ્થિતિ ઊભી થાય તો પણ, ઈરાનમાં કોઈ શક્તિશાળી વિપક્ષી જૂથ નથી જેના પર ત્યાંના લોકો વિશ્વાસ કરી શકે.  એક ચહેરો જેની ઘણીવાર વિપક્ષી નેતા તરીકે ચર્ચા થાય છે તે ઈરાનના ભૂતપૂર્વ શાહ અને ભૂતપૂર્વ ક્રાઉન પ્રિન્સ રેઝા પહલવીના પુત્ર છે, જેમને 1979 ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પછી સત્તા પરથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા હતા અને હાલમાં તેઓ દેશનિકાલમાં જીવન જીવી રહ્યા છે.ઈરાનને સુપ્રીમ લીડર પદની જરૂર કેમ હતી? ઈરાનમાં, જ્યાં મહિલાઓ દરિયા કિનારે શોર્ટ્સ અને બિકીની પહેરીને ફરતી હતી, ત્યાં અચાનક એવું શું બન્યું જેણે આ દેશની છબી અને ભાગ્ય બદલી નાખ્યું?૧૯૭૯ પહેલા, ઈરાનમાં શાહ મોહમ્મદ રેઝા પહેલવીનું શાસન હતું. તે એક રાજાશાહી હતું. શાહ મોહમ્મદ રેઝા પહેલવીની સરમુખત્યારશાહી નીતિઓને કારણે ત્યાંના લોકોમાં અસંતોષ વધી રહ્યો હતો.  

બીજી બાજુ, વિશ્વના સૌથી મોટા શિયા બહુમતી ધરાવતા દેશના શાહ અમેરિકા અને ઇઝરાયલ તરફ ઝુકાવ ધરાવતા હતા. ત્યાંના શિયા ધર્મગુરુઓને આ ગમ્યું નહીં. ઈરાનની પશ્ચિમીકરણ નીતિઓએ શિયા ધર્મગુરુઓ અને ધાર્મિક નેતાઓને ગુસ્સે કર્યા હતા.

દરમિયાન, ઓગસ્ટ 1978 માં, ઈરાનના રેક્સ સિનેમા હોલમાં આગ લાગી હતી, જેમાં 400 થી વધુ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ ઘટના પછી, શાહની નીતિઓ સામે દેશમાં મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા.  વિદ્યાર્થીઓ, કામદારો, ધાર્મિક નેતાઓ, મૌલવીઓ અને બૌદ્ધિકોએ ખુલ્લેઆમ ઈરાનના શાહ વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવ્યો. વિરોધીઓને ફ્રાન્સમાં રહેતા આયાતુલ્લાહ ખામેની તરફથી સૂચનાઓ મળી રહી હતી.જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ સુધીમાં, સમગ્ર ઈરાનમાં પરિસ્થિતિ ગૃહયુદ્ધ જેવી બની ગઈ હતી અને વિરોધીઓ દેશનિકાલમાં રહેતા આયાતુલ્લાહ ખામેનીને પરત લાવવાની માંગ કરી રહ્યા હતા. દેશમાં વધતા વિરોધને કારણે, શાહને તેમના પરિવારની સલામતીની ચિંતા થવા લાગી. તેમણે જાન્યુઆરી ૧૯૭૯માં ઈરાન છોડી દીધું.

 

બીજી બાજુ, શાહના મુખ્ય ટીકાકારોમાંના એક, આયાતુલ્લાહ ખામેની, ફેબ્રુઆરી 1979 માં પોતાના વતન પાછા ફર્યા. આ પછી, આયાતુલ્લાહ ખામેનીએ ઈરાનમાં ઇસ્લામિક શાસન સ્થાપિત કર્યું. ઈરાને ઇસ્લામિક કાયદા (શરિયા) પર આધારિત શાસન પ્રણાલી અપનાવી. અહીંથી સર્વોચ્ચ નેતા બનવાની વાર્તા શરૂ થઈ.

શાહના સૌથી મોટા ટીકાકાર આયતુલ્લાહ રુહોલ્લાહ ખામેનીને ઈરાનમાં ખડતલ હીરા તરીકે જોવામાં આવતા હતા. તેમને દેશના પ્રથમ સર્વોચ્ચ નેતા અને ઈસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ ઈરાનના સ્થાપક બનાવવામાં આવ્યા હતા. તેમના મૃત્યુ પછી, આ પદ આયતુલ્લાહ અલી ખામેનીને સોંપવામાં આવ્યું હતું. એ નોંધવું યોગ્ય છે કે ઈરાનમાં સર્વોચ્ચ નેતા બનવા માટે, આયાતુલ્લા હોવું જરૂરી છે. એટલે કે આ પદ ફક્ત ઉચ્ચ સ્તરના ધાર્મિક નેતાને જ આપી શકાય છે.

ઈરાનની રાજનીતિનું સૌથી મહત્વનું પાસું એ છે કે ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ ભલે લોકો દ્વારા ચૂંટાય છે, પરંતુ દેશનો દરેક મોટો નિર્ણય સુપ્રીમ લીડર દ્વારા લેવામાં આવે છે, એટલે કે દેશની બાગડોર સુપ્રીમ લીડરના હાથમાં હોય છે.ઈરાનના રાજકીય માળખાને આ રીતે સમજી શકાય છે કે એક તરફ સંસદ અને લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રપતિ છે. બીજી તરફ, સર્વોચ્ચ નેતા દ્વારા નિયંત્રિત બિનચૂંટાયેલા સંસ્થાઓ છે. બંને સાથે મળીને દેશ ચલાવે છે.૧૯૭૯ માં ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પછી, ફક્ત બે જ લોકો સર્વોચ્ચ નેતાના પદ પર પહોંચ્યા છે. પ્રથમ આયાતુલ્લાહ રુહોલ્લાહ ખોમેની હતા, જે ઈરાની પ્રજાસત્તાકના સ્થાપક હતા. બીજા આયાતુલ્લાહ ખામેની છે.

 

જ્યારે ઈરાનમાં રાષ્ટ્રપતિ બીજા ક્રમના સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિ છે. તેઓ કારોબારી વડા છે અને તેમની જવાબદારી બંધારણનું પાલન કરવાની છે. નોંધનીય છે કે રાષ્ટ્રપતિ પદ માટે દર વર્ષે ચૂંટણીઓ યોજાય છે.

એ વાત સાચી છે કે ઈરાનમાં બધા લોકો વર્તમાન સરકારની નીતિઓથી ખુશ નથી. તમને યાદ હશે કે 2022 માં ઈરાનની અંદર બળવો થયો હતો.

"મહિલા જીવન સ્વતંત્રતા", જેને દુનિયા હિજાબ વિરોધી ચળવળ તરીકે પણ ઓળખે છે. ઈરાની મહિલાઓએ કડક ઇસ્લામિક ડ્રેસ કોડ સામે ખુલ્લેઆમ અવાજ ઉઠાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. હિજાબનો વિરોધ કરનારી 22 વર્ષીય મહિલા મહસા અમીનીની હત્યા કરવામાં આવી હતી. 

તેમના મૃત્યુ પછી, દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શનોએ વધુ હિંસક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, પરંતુ મજબૂત વિરોધના અભાવે, વર્તમાન સરકારે આંદોલનને દબાવી દીધું, પરંતુ આજે પણ કેટલાક લોકો એવા છે જેમને આયાતુલ્લાહ ખામેનીની સરકારની નીતિઓની કટ્ટરપંથી વિચારસરણી પસંદ નથી.

 

પરંતુ એ વાતનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં કે લગભગ 9 કરોડની વસ્તી ધરાવતા દેશમાં, મોટાભાગના લોકો હજુ પણ આયાતુલ્લાહ ખામેની સરકારની સાથે ઉભા છે. 

ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પહેલા, ઈરાન પશ્ચિમથી ખૂબ પ્રભાવિત હતું. ત્યાં કપડાં અને જીવનશૈલી પર કોઈ નિયંત્રણો નહોતા, કે કોઈ ધાર્મિક પ્રતિબંધો નહોતા.

આજનું ઈરાન પ્રાચીન કાળના ઈરાનથી બિલકુલ અલગ છે. ઈરાન તે સમયે પર્શિયા અથવા ફાર્સ તરીકે ઓળખાતું હતું. તે પહેલાં તેને આર્યના કહેવામાં આવતું હતું. તે સમયે આર્યોની એક શાખા પર્શિયામાં રહેતી હતી.

એવું માનવામાં આવે છે કે વૈદિક કાળ દરમિયાન, પર્શિયાથી લઈને વર્તમાન ભારતના મોટા ભાગ સુધીની સમગ્ર ભૂમિને આર્યભૂમિ કહેવામાં આવતી હતી, જે ઘણા પ્રદેશોમાં વહેંચાયેલી હતી.

જેમ ભારતમાં પંજાબની આસપાસના પ્રદેશને આર્યવર્ત કહેવામાં આવતું હતું, તેવી જ રીતે પર્શિયામાં પણ આધુનિક અફઘાનિસ્તાનને અડીને આવેલા પૂર્વીય પ્રદેશને આર્યન અને એર્યાન કહેવામાં આવતું હતું, જેને પાછળથી ઈરાન નામ મળ્યું.

 ઈરાન ઇસ્લામિક દેશોમાં સૌથી આધુનિક માનવામાં આવતું હતું અને ઈરાનનું વાતાવરણ પેરિસ કે લંડન જેવા શહેરોથી કોઈ પણ રીતે ઓછું નહોતું.