નવી દિલ્હી : RBI ના ઇનોવેશન હબ MuleHunter.ai નામનું એક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ટૂલ લઈને આવ્યું છે. આ ટૂલ શંકાસ્પદ વ્યવહારોને પકડવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ ઉપરાંત, ડિજિટલ પેમેન્ટ માટે ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મનો પ્રોટોટાઇપ પણ બનાવવામાં આવી રહ્યો છે પરંતુ ફક્ત શંકાસ્પદ વ્યવહારો પકડવા પૂરતા નથી.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશમાં બેંક છેતરપિંડીની માત્રામાં ત્રણ ગણો વધારો થયો છે. પરંતુ આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જૂના કેસોની ફરીથી તપાસ પછી આ વધારો પ્રકાશમાં આવ્યો છે, જે હવે નવા ડેટામાં શામેલ છે. રકમ કરતાં વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટમાં છેતરપિંડીના કેસોની વધતી સંખ્યા. ઉકેલ એ છે કે વધુ સારી સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન આપવું અને બેંકોને મજબૂત સિસ્ટમો લાગુ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવી.

બેંકોમાંથી ચોરી કરવાનો સૌથી જૂનો અને સૌથી સામાન્ય રસ્તો નકલી દસ્તાવેજો અથવા લાંચ દ્વારા લોન લેવાનો છે. આ પદ્ધતિ આજે પણ ચાલુ છે પરંતુ હવે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ખતરો વધી રહ્યો છે, ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ ઓનલાઈન ચુકવણી કરે છે. બ્લૂમબર્ગમાં પ્રકાશિત એક અહેવાલ મુજબ, 50% થી વધુ છેતરપિંડી ડિજિટલ અથવા કાર્ડ આધારિત વ્યવહારોમાં થઈ રહી છે. જોકે, 4 અબજ ડોલરના છેતરપિંડીમાં તેમનો કુલ હિસ્સો ફક્ત 1.4% છે. એટલે કે, નાની છેતરપિંડીની સંખ્યા ખૂબ વધારે છે, પરંતુ નાની રકમને કારણે, તે ઓછી દેખાય છે.

ખાસ વાત એ છે કે આ આંકડા ફક્ત એવા કિસ્સાઓના છે જ્યાં છેતરપિંડીની રકમ 1 લાખ રૂપિયા કે તેથી વધુ હતી, પરંતુ ભારતમાં યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ની લોકપ્રિયતાને કારણે, નાના ઓનલાઈન વ્યવહારોનો પૂર આવ્યો છે. આ સિસ્ટમ તાત્કાલિક ચુકવણી, 24/7 ઉપલબ્ધતા અને મોટે ભાગે મફત વ્યવહારોની સુવિધા પૂરી પાડે છે, પરંતુ આ સુવિધા હવે છેતરપિંડી કરનારાઓ માટે તક બની રહી છે.

UPI આજે દેશમાં $3 ટ્રિલિયનથી વધુનો વાર્ષિક વ્યવસાય સંભાળી રહ્યું છે. આટલી મોટી સિસ્ટમ સ્વાભાવિક રીતે ગુનેગારોનું ધ્યાન આકર્ષિત કરી રહી છે. સરકારી ડેટા અનુસાર, દર વર્ષે નાના છેતરપિંડીના 10 લાખથી વધુ કિસ્સાઓ પ્રકાશમાં આવી રહ્યા છે અને આ ફક્ત તે જ કિસ્સાઓ છે જેની જાણ કરવામાં આવી હતી. વાસ્તવમાં, આ સંખ્યા ઘણી વધારે હોઈ શકે છે.

ચુકવણી મધ્યસ્થીઓ ગ્રાહકોને ચેતવણી આપી રહ્યા છે. ફિશિંગ હુમલાથી લઈને સિમ કાર્ડ ક્લોનિંગ જેવી હાઇટેક પદ્ધતિઓ સુધી, ગુંડાઓ તમામ પ્રકારની યુક્તિઓનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. પરંતુ બેંકો માટે ફક્ત સાવધાન રહેવાનું કહીને તેમની જવાબદારીથી છટકી જવું પૂરતું નથી. સિસ્ટમમાં મજબૂત સુરક્ષાની જરૂર છે.

UPI ની વિશેષતા એ છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ સરળતાથી વર્ચ્યુઅલ ID બનાવી શકે છે અને પૈસા માંગી શકે છે. આ સ્વતંત્રતા સારી છે, પરંતુ જ્યારે amazon@money જેવા ID નું બેંક એકાઉન્ટ ckilpz louxn જેવા નકલી નામ સાથે લિંક થાય છે, ત્યારે તે ચેતવણીની ઘંટડી છે. સુરક્ષા સંશોધક કરણ સૈનીએ તેમની તપાસમાં આવા ઘણા કિસ્સાઓનો પર્દાફાશ કર્યો છે.

ભારતનો મામલો વધુ જટિલ છે કારણ કે દેશમાં 1.4 અબજ લોકો પાસે બાયોમેટ્રિક-આધારિત ડિજિટલ ઓળખ (આધાર) છે. તેમ છતાં, ઓળખ ચોરી અટકી રહી નથી. બેંકો ગ્રાહકો પાસેથી Know Your Customer (KYC) માટે સમાન દસ્તાવેજો માંગતી રહે છે, છતાં ખચ્ચરનો ખેલ એટલે કે નકલી એકાઉન્ટ્સ ચાલુ છે. આ એકાઉન્ટ્સનો ઉપયોગ ઓનલાઈન સટ્ટાબાજી, ક્રિપ્ટોકરન્સી દ્વારા ગેરકાયદેસર કેસિનો અને ક્રિકેટ સટ્ટાબાજી જેવી બાબતો માટે થઈ રહ્યો છે.

ચુકવણી છેતરપિંડી ફક્ત ભારતની સમસ્યા નથી. બ્રાઝિલની PIX સિસ્ટમ, જે UPI ની જેમ ઝડપથી વધી રહી છે, ત્યાં PIX ગેંગ માટે પણ કુખ્યાત છે, પરંતુ ભારતમાં પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક છે કારણ કે આધાર જેવી મજબૂત સિસ્ટમ હોવા છતાં ગુંડાઓ છેતરપિંડી કરી રહ્યા છે.
RBI નું નવીનતા કેન્દ્ર MuleHunter.ai નામનું કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સાધન લઈને આવ્યું છે. આ સાધન શંકાસ્પદ વ્યવહારોને પકડવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ ઉપરાંત, ડિજિટલ ચુકવણી માટે ગુપ્તચર પ્લેટફોર્મનો પ્રોટોટાઇપ પણ બનાવવામાં આવી રહ્યો છે, પરંતુ ફક્ત શંકાસ્પદ વ્યવહારો પકડવા પૂરતું નથી. વિશ્લેષકો કહે છે કે ભારતના મની લોન્ડરિંગ કાયદા બેંકોને તાત્કાલિક પગલાં લેવાની અથવા પીડિતોને તેમના પૈસા પાછા મેળવવાની મંજૂરી આપતા નથી.

કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સુરક્ષા વધારવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. શેરબજાર નિયમનકારે નિર્ણય લીધો છે કે ઓક્ટોબરથી, બ્રોકર્સ, રોકાણ સલાહકારો, સંશોધન વિશ્લેષકો, મર્ચન્ટ બેંકર્સ અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ માટે @valid પ્રત્યય સાથે વર્ચ્યુઅલ ચુકવણી હેન્ડલ્સ ફરજિયાત રહેશે. આ એક વધારાનું સુરક્ષા સ્તર ઉમેરશે પરંતુ તે એક કામચલાઉ માપ પણ છે.

હવે ચુકવણી ઉદ્યોગને મજબૂત અને ટકાઉ બનાવવો પડશે. પાંચ વર્ષ પહેલાં, સરકારે ડિજિટાઇઝેશનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વેપારીઓ માટે UPI વ્યવહારો મફત બનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત થયું છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે બેંકો અને Google Pay, PhonePe જેવી એપ્લિકેશનોને તેમના ખર્ચાઓ વસૂલવાની મંજૂરી આપવામાં આવે.

UPI નેટવર્ક ચલાવતી નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) ને હવે ખાનગી કંપનીઓ તરફથી સ્પર્ધાનો સામનો કરવો જોઈએ. ખાનગી ઓપરેટરોને મૂળભૂત વ્યવહાર ફી વસૂલવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ જેથી તેઓ સંસ્થાકીય-ગ્રેડ સુરક્ષા પૂરી પાડી શકે.

સરકાર નાના કેશલેસ ચુકવણીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેની સબસિડી ચાલુ રાખી શકે છે, ખાસ કરીને ગરીબો માટે, પરંતુ બાકીના ગ્રાહકો માટે, ઉચ્ચ-વોલ્યુમ, સ્પર્ધાત્મક બજાર ફીને નિયંત્રણમાં રાખશે અને તેમને માનસિક શાંતિ આપશે.

આ બેંકો માટે પણ રાહત રહેશે. ચુકવણી એ એક સુવિધા છે જે તેમને તેમના થાપણદારોને પૂરી પાડવાની હોય છે જેથી તેમની પાસે ધિરાણ માટે તરલતા હોય. પરંતુ છેતરપિંડીની વધતી જતી ઘટનાઓ તેમના માટે મોંઘા માથાનો દુખાવો બની રહી છે.