નવી દિલ્હી : દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં પ્રદૂષણની વિકટ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે દિલ્હી સરકારે એક ક્રાંતિકારી પગલું ભર્યું છે. પર્યાવરણ મંત્રાલયે દિલ્હીના પ્રથમ-વહેલા કૃત્રિમ વરસાદ પાયલોટ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી દીધી છે, જેમાં તમામ વૈજ્ઞાનિક પ્રણાલીઓ અને મંજૂરીઓ સ્થાને છે. આ પ્રોજેક્ટ દિલ્હી-NCRમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે વાદળ બીજારોપણ (Cloud Seeding)ના વિકલ્પ તરીકે ટેકનોલોજીનું પ્રદર્શન અને મૂલ્યાંકન કરશે.
પ્રોજેક્ટની તૈયારીઓ અને ઉદ્દેશ્ય:
પર્યાવરણ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, વાદળ બીજારોપણની ફ્લાઇટ્સ યોગ્ય હવામાન પરિસ્થિતિઓ, ખાસ કરીને વાદળમાં ભેજ અને ઊંડાણ, લક્ષિત વિસ્તારોમાં જોવા મળે કે તરત જ શરૂ થશે. ઇન્ડિયા મેટિઓરોલોજિકલ ડિપાર્ટમેન્ટ (IMD) એ ઔપચારિક રીતે આ પ્રોજેક્ટને સમર્થન આપ્યું છે અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર (NCR) પર હવામાનશાસ્ત્રીય શક્યતાની પુષ્ટિ કરી છે.
દિલ્હીના પર્યાવરણ મંત્રી મનજીન્દર સિંહ સિરસાએ જણાવ્યું હતું કે, "અમુક નાની ઓપરેશનલ મંજૂરીઓ સિવાય તમામ તૈયારીઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. હવે, અમે ફક્ત યોગ્ય વાદળો દેખાવાની રાહ જોઈ રહ્યા છીએ. હવામાન સહકાર આપશે કે તરત જ, દિલ્હી તેના પ્રથમ કૃત્રિમ વરસાદનું સાક્ષી બનશે. અમે માત્ર પ્રદૂષણ સામે લડી રહ્યા નથી – અમે ભવિષ્ય માટે એક બ્લુપ્રિન્ટ બનાવી રહ્યા છીએ. આ વિજ્ઞાનમાં ઊંડે ઉતરેલો, લશ્કરી-ગ્રેડની ચોકસાઈ સાથે અમલમાં મુકાયેલો અને વાસ્તવિક સમયમાં મૂલ્યાંકન કરાયેલો રાષ્ટ્રીય-પ્રથમ પ્રયોગ છે."
તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, "'સ્વચ્છ હવાનો અધિકાર' કહીએ છીએ ત્યારે અમારો ખરેખર તે જ અર્થ છે. એન્ટિ-સ્મોગ ગન અને સ્પ્રિંકલર્સથી લઈને બાંધકામ સ્થળોએ કડક ધૂળ ઘટાડવાના ધોરણો સુધી, અમે દરેક સીમા – અને હવે તો આકાશ – પણ આપણા લોકો માટે ધકેલી રહ્યા છીએ. આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ માત્ર કૃત્રિમ વરસાદ વિશે નથી, તે વૈજ્ઞાનિક હિંમત અને પર્યાવરણીય ન્યાય વિશે છે."
પાયલોટ પ્રોજેક્ટની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:
 * IMDનો સહયોગ: IMD એ વાદળની શક્યતાની પુષ્ટિ કરી છે અને આયોજનમાં મદદ કરવા માટે વાદળનો પ્રકાર, ઊંચાઈ, પવનની સ્થિતિ અને ઝાકળ બિંદુ (dew point) પર રીઅલ-ટાઇમ ડેટા પ્રદાન કરશે.
 * IIT કાનપુરનો ટેકનિકલ સપોર્ટ: IIT કાનપુર આ હસ્તક્ષેપ માટે વૈજ્ઞાનિક, તકનીકી અને ઓપરેશનલ આધાર પ્રદાન કરશે. તેઓ ખાસ સજ્જ સેસ્ના વિમાન તૈનાત કરશે જેમાં ફ્લેર-આધારિત સીડિંગ સિસ્ટમ્સ હશે. આ સિસ્ટમ્સ સિલ્વર આયોડાઈડ નેનોપાર્ટિકલ્સ, આયોડાઈઝ્ડ મીઠું, રોક સોલ્ટ અને એક ફ્રી-ફ્લોઇંગ એજન્ટનું માલિકીનું ફોર્મ્યુલેશનનો ઉપયોગ કરશે જે હાઇગ્રોસ્કોપિક અને ગ્લેસિઓજેનિક ક્લાઉડ-સીડિંગ ક્ષમતાઓને જોડે છે. બીજારોપણ મિશ્રણની જરૂરિયાત ભેજનું પ્રમાણ અનુસાર બદલાશે.
 * ફ્લાઇટ પ્લાન: મહત્તમ પાંચ સોલ્ટી (ઉડાન) નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. દરેક ફ્લાઇટ ૧૦૦ ચો. કિ.મી. (લગભગ ૩૮.૬ ચોરસ માઇલ) વિસ્તારને આવરી લેશે અને ઉત્તરપશ્ચિમ અને બાહ્ય દિલ્હીના બિન-સંવેદનશીલ વિસ્તારો પર ઓછામાં ઓછા ૧ કલાક ૩૦ મિનિટ સુધી ચાલશે.
 * સુરક્ષા અને દેખરેખ: ફ્લાઇટ્સ પ્રતિબંધિત હવાઈ ક્ષેત્રને ટાળશે, જે પ્રમાણભૂત ઉડ્ડયન પ્રોટોકોલ મુજબ છે. હવા ગુણવત્તા (PM2.5 અને PM10) પર રીઅલ-ટાઇમ અસર સીડિંગ ઝોનમાં અને તેની આસપાસ મુકાયેલા કન્ટીન્યુઅસ એમ્બિયન્ટ એર ક્વોલિટી મોનિટરિંગ સ્ટેશન્સ (CAAQMS) નો ઉપયોગ કરીને માપવામાં આવશે.
 * મંજૂરીઓ અને ખર્ચ: મોટાભાગની મંજૂરીઓ મેળવી લેવામાં આવી છે. ફક્ત અંતિમ ફ્લાઇટ પ્લાન મંજૂરી જેવી નાની મંજૂરીઓ બાકી છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટનો કુલ અંદાજિત ખર્ચ ₹૩.૨૧ કરોડ છે અને તે દિલ્હીના પર્યાવરણ વિભાગ (Department of Environment, GNCTD) દ્વારા સંપૂર્ણપણે ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવી રહ્યું છે.
ભૂતકાળના સફળ પ્રયોગો અને ભવિષ્યની સંભાવના:
IIT કાનપુરે અગાઉ એપ્રિલ અને જુલાઈ વચ્ચે દુષ્કાળગ્રસ્ત પ્રદેશોમાં સમાન વિમાન અને ફ્લેર સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને સાત સફળ ઇન-હાઉસ ક્લાઉડ સીડિંગ પ્રયોગો કર્યા છે. દિલ્હીમાં આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તે ટ્રાયલ્સ પર આધારિત છે અને તેનો ચોક્કસ ધ્યાન પ્રદૂષણ ઘટાડવા પર છે. આ વિચાર માત્ર વરસાદ લાવવાનો નથી, પરંતુ જો આવી વરસાદી પ્રક્રિયા આસપાસની હવામાં સૂક્ષ્મ કણો (particulate matter)ની સાંદ્રતાને સાર્થક રીતે ઘટાડે છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યમાં અન્ય પ્રદૂષિત શહેરી વિસ્તારોમાં સંભવિત ઉપયોગ માટે પુરાવાના એક ભાગ તરીકે યોગદાન આપશે. નિમ્બોસ્ટ્રેટસ વાદળો (Nimbostratus clouds) સીડિંગ પ્રયોગો માટે સૌથી યોગ્ય માનવામાં આવે છે, જે સામાન્ય રીતે જમીન સ્તરથી ૫૦૦ થી ૬,૦૦૦ મીટર (AGL) ઉપર હોય છે.