નવી દિલ્‍હી, તા.૨૦: એર ઇન્‍ડિયાના વિમાન દુર્ઘટનાને ૮ દિવસ થઈ ગયા છે. આ કેસમાં હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર નક્કર કારણો સામે આવ્‍યા નથી. તેની તપાસ હજુ પણ ચાલુ છે. ૧૨ જૂન ૨૦૨૫ ના રોજ અમદાવાદમાં બનેલી ઘટનાએ દેશ સહિત સમગ્ર દુનિયાને હચમચાવી દીધી છે. કોણે કલ્‍પના કરી હશે કે લંડન ગેટવિક જઈ રહેલી એર ઇન્‍ડિયાની ફ્‌લાઇટ AI-171 ટેકઓફ થયાના ૩૦ સેકન્‍ડ પછી મેઘાણી નગરમાં બીજે મેડિકલ કોલેજની હોસ્‍ટેલ પર ક્રેશ થશે. બોઇંગ ૭૮૭ ડ્રીમલાઇનરમાં ૨૩૦ મુસાફરો અને ૧૨ ક્રૂ સભ્‍યો હતા, ૨૪૧ લોકોના મોત થશે.

વિમાન દુર્ઘટના પાછળ કાવતરું કે ટેકનિકલ ખામી? વિમાન દુર્ઘટના દરમિયાન એક માણસ બચી ગયો. વિમાન વિશે ભૂલી જાઓ, લોકો જમીન પર જ મળત્‍યુ પામશે. પરંતુ આ ઘટના બની અને તેના કારણે ઘણા પ્રશ્‍નો ઉભા થયા છે. જે લોકોને પરેશાન કરી રહ્યાં છે. સૌથી મોટો પ્રશ્‍ન એ છે કે આટલી મોટી ઘટના કેવી રીતે બની? શું આ અકસ્‍માત માત્ર ટેકનિકલ ખામી હતી, કે તેની પાછળ કોઈ ખૂબ મોટું ષડયંત્ર હતું? તપાસની તુલના ૨૦૨૦ ની ગેટવિક ઘટના સાથે કેમ કરવામાં આવી રહી છે. ચાલો આખો મામલો સમજીએ અને આ અકસ્‍માતની વાર્તા જાણીએ.

૨૦૨૦ ની ઘટના સાથે શું જોડાણ છે? : ઇન્‍ડિયન એક્‍સપ્રેસમાં પ્રકાશિત અહેવાલ મુજબ, ૧૨ જૂનના રોજ અમદાવાદથી લંડન ગેટવિક જતી એર ઇન્‍ડિયાની ફ્‌લાઇટ AI-171 ના ક્રેશની તપાસ કરી રહેલા તપાસકર્તાઓ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦ માં ગેટવિક ખાતે બનેલી ઘટના પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે, જેમાં એરબસ A321નો સમાવેશ થાય છે જેમાં ટેકઓફ પછી તરત જ બંને એન્‍જિન નિષ્‍ફળ ગયા હતા. આના કારણે વિમાન ગેટવિક પરત ફરતા પહેલા ૧૧ મિનિટ પછી પાછું વળી ગયું. ૧૨ જૂનના અકસ્‍માતની તપાસ માટે અમદાવાદમાં આવેલી યુકે એર એક્‍સિડેન્‍ટ ઇન્‍વેસ્‍ટિગેશન બ્રાન્‍ચ (AIIB) એ તેની ૨૦૨૦ ની તપાસમાં શોધી કાઢયું કે એન્‍જિન નિષ્‍ફળતાનું કારણ ઇંધણ પ્રણાલીનું દૂષણ હતું, જોકે તે રાત્રે ફ્‌લાઇટને ટેકઓફ માટે મંજૂરી આપતા પહેલા એન્‍જિનિયરોને કોઈ ખામી મળી ન હતી.

અત્‍યાર સુધી, ભારતની AAIB, યુકેની AAIB અને યુએસ NTSB ટીમો આ અકસ્‍માતની તપાસમાં સામેલ છે. પ્રારંભિક તપાસમાં જાણવા મળ્‍યું છે કે વિમાનમાં પાવરનો અભાવ અને બંને એન્‍જિનની નિષ્‍ફળતા અકસ્‍માતનું મુખ્‍ય કારણ હોઈ શકે છે. તપાસકર્તાઓ તેની તુલના ૨૦૨૦ ની ગેટવિક ઘટના સાથે કરી રહ્યા છે, જ્‍યાં એરબસ A321 ના એન્‍જિન બળતણમાં પાણીના દૂષણને કારણે નિષ્‍ફળ ગયા હતા. તે સમયે, ઇજનેરોને ઉડાન પહેલાં કોઈ ખામી મળી ન હતી. AI-171 ના કાટમાળ અને ઇંધણ ટાંકીઓની રાસાયણિક તપાસ ચાલી રહી છે. જો બળતણમાં પાણી અથવા કાટ મળી આવે, તો તે અકસ્‍માતનું મુખ્‍ય કારણ બની શકે છે. એક અધિકારીએ જણાવ્‍યું હતું કે બળતણનું દૂષણ એ વીજળીના નુકસાનનું એક સામાન્‍ય કારણ છે, જે ઘણીવાર હવામાં જોવા મળે છે.

બ્‍લેક બોક્‍સમાંથી સંકેતો મળી શકે છે : વિમાનના બંને બ્‍લેક બોક્‍સ (ફ્‌લાઇટ ડેટા અને કોકપીટ વોઇસ રેકોર્ડર) મળી આવ્‍યા છે, પરંતુ તે આગ અને વિસ્‍ફોટોથી એટલા નુકસાનગ્રસ્‍ત છે કે ડેટા કાઢવા મુશ્‍કેલ છે, તેથી તેમને અમેરિકામાં NTSB લેબમાં મોકલવાની ચર્ચા છે. બ્‍લેક બોક્‍સ પાઇલટની છેલ્લી વાતચીત, એન્‍જિનની સ્‍થિતિ અને સિસ્‍ટમ વિશે માહિતી આપી શકે છે. તપાસમાં જાણવા મળ્‍યું કે રેમ એર ટર્બાઇન (RAT), જે પાવર નિષ્‍ફળતાના કિસ્‍સામાં બેકઅપ પૂરું પાડે છે, તે કાર્યરત હતું પરંતુ ૬૨૫ ફૂટની ઓછી ઊંચાઈએ મદદ કરી શકયું નહીં. કારણ કે સલામત ઉતરાણ માટે ૩૬૦૦-૪૯૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ જરૂરી હતી.

સોશિયલ મીડિયા પર પણ ષડયંત્રની અફવાઓ ફેલાઈ રહી છે. કેટલાક યુઝર્સનો દાવો છે કે આ અકસ્‍માત પૂર્વયોજિત હતો, ખાસ કરીને કારણ કે તેમાં ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્‍યમંત્રી વિજય રૂપાણીનું મળત્‍યુ પણ થયું હતું. એક ભૂતપૂર્વ પોસ્‍ટમાં દાવો કરવામાં આવ્‍યો હતો કે આ અકસ્‍માત ફયુઅલ વાલ્‍વ બંધ હોવાને કારણે થયો હતો અને તેમાં રાજકીય કાવતરું હોઈ શકે છે. બીજી પોસ્‍ટમાં ભૂતપૂર્વ CIA એજન્‍ટ સારાહ એડમ્‍સને ટાંકીને કહેવામાં આવ્‍યું હતું કે અમેરિકા અને પાકિસ્‍તાને કાવતરું રચ્‍યું હતું, પરંતુ આ દાવો પુરાવા વિનાનો છે. નિષ્‍ણાતો કહે છે કે નક્કર પુરાવા વિના આવી અફવાઓ વિશ્વસનીય નથી. અત્‍યાર સુધીની તપાસમાં કાવતરાના કોઈ નક્કર પુરાવા મળ્‍યા નથી.

૮,૨૦૦ ફ્‌લાઇટ કલાક ઉડાન ભરનાર પાઇલટ સુમિત સભરવાલ અને હજારો કલાક ઉડાનનો અનુભવ ધરાવતા કો-પાઇલટ ક્‍લાઇવ કુંદર બંનેએ મેન્‍યુઅલ કંટ્રોલ દ્વારા વિમાનને બચાવવા માટે ખૂબ પ્રયાસ કર્યા, પરંતુ ઓછી ઊંચાઈને કારણે વિમાનને બચાવવું અશકય હતું. બોઇંગ ૭૮૭ માં રેમ એર ટર્બાઇન (RAT) બેકઅપ પાવર પૂરો પાડે છે, પરંતુ તેને ૩૬૦૦-૪૯૦૦ ફૂટની ઊંચાઈની જરૂર પડે છે. તપાસમાં કોકપીટમાં કોઈ ખામી જોવા મળી નથી.

એર ઇન્‍ડિયાના જાળવણી પર પ્રશ્‍નો ?

AI-171 એ અકસ્‍માત પહેલા ૨૪-૪૮ કલાકમાં ટોકયો, પેરિસ અને દિલ્‍હી ઉડાન ભરી હતી. તપાસમાં આ ફ્‌લાઇટ્‍સના ટેકનિકલ લોગની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. શું અગાઉના પાઇલટ્‍સ કે એન્‍જિનિયરોએ એન્‍જિનમાં સમસ્‍યા જોયા હતા? શું ECAM (ઇલેક્‍ટ્રોનિક મોનિટર) એ ચેતવણી આપી હતી? એર ઇન્‍ડિયાના ૩૪ બોઇંગ ૭૮૭ માંથી ૨૪ નું તાજેતરમાં નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્‍યું હતું, અને કોઈ મોટી ખામી જોવા મળી ન હતી. પરંતુ આ ઘટના, જેણે એર ઇન્‍ડિયાની છબીને પણ મોટો ફટકો માર્યો છે, તેના કારણે DGCA એ એર ઇન્‍ડિયાના ૩૪ બોઇંગ ૭૮૭ વિમાનોની તપાસનો આદેશ આપ્‍યો છે. વૈશ્વિક સ્‍તરે, બ્રિટન, કેનેડા અને પોર્ટુગલના નાગરિકોના મળત્‍યુને આંતરરાષ્‍ટ્રીય મુદ્દો બનાવ્‍યો છે. આ અકસ્‍માતનું કોઈ નક્કર કારણ હજુ સુધી જાણવા મળ્‍યું નથી. સંપૂર્ણ તપાસ પછી જ આ બાબતે કંઈક કહી શકાય. જ્‍યારે પણ આ અકસ્‍માતનું કારણ સામે આવશે, ત્‍યારે ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં ફરી એકવાર તેની ચર્ચા થશે.(૨૩.૫)