શાંઘાઈ : વૈશ્વિક નાણાકીય ક્ષેત્રમાં યુએસ ડોલરના એકચક્રીય શાસનને પડકારવા માટે ચીન હવે ખુલ્લેઆમ મેદાનમાં ઉતર્યું છે. ચીન સક્રિયપણે બહુ-ચલણી પ્રણાલી (multipolar monetary system) ને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે, જેમાં ડિજિટલ યુઆન (e-CNY) અને તેની ક્રોસ-બોર્ડર ઇન્ટરબેંક પેમેન્ટ સિસ્ટમ (CIPS) નો આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપ વધારીને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં બહુવિધ મુખ્ય ચલણોનું સહઅસ્તિત્વ સ્થાપિત કરવાનો તેનો મહત્વાકાંક્ષી હેતુ છે.
શાંઘાઈમાં e-CNY આંતરરાષ્ટ્રીય કામગીરી કેન્દ્ર:
પીપલ્સ બેંક ઓફ ચાઇના (PBOC) ના ગવર્નર પાન ગોંગશેંગે બુધવારે શાંઘાઈમાં લુજિયાઝુઇ ફોરમમાં આ મહત્વપૂર્ણ પગલાની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ચીન શાંઘાઈ શહેરમાં e-CNY માટે એક આંતરરાષ્ટ્રીય કામગીરી કેન્દ્ર (international operations center) સ્થાપિત કરશે. પાને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે બહુ-ધ્રુવીય આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થા વિકસાવવાથી સાર્વભૌમ ચલણો વચ્ચે 'ચેક એન્ડ બેલેન્સ' સ્થાપિત કરવામાં મદદ મળશે અને વૈશ્વિક નાણાકીય સ્થિરતાને ટેકો મળશે.
ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો હેતુ અને ભૂ-રાજકીય પડકારો:
પાનના મતે, ઘણી મુખ્ય ચલણો વિવિધ પ્રદેશોમાં પ્રભુત્વ મેળવી શકે છે, જેનાથી યુએસ ડોલર પર વિશ્વની નિર્ભરતા ઓછી થઈ શકે છે. તેમની આ ટિપ્પણીઓ તાજેતરના વેપાર તણાવ અને ટેરિફને કારણે યુએસ ડોલરના વિકલ્પોમાં વધતી રુચિ વચ્ચે આવી છે. રોકાણકારો હાલમાં એશિયન ચલણો અને ક્રિપ્ટોકરન્સી સહિત અન્ય વિકલ્પો પણ શોધી રહ્યા છે, જે ચીનના આ પ્રયાસોને વેગ આપી શકે છે.
પાન ગોંગશેંગે પરંપરાગત ક્રોસ-બોર્ડર ચુકવણી પ્રણાલીઓને "બિનકાર્યક્ષમ" અને "ભૂ-રાજકીય જોખમો માટે સંવેદનશીલ" ગણાવી હતી. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે આ પ્રણાલીઓનું રાજકીયકરણ કરી શકાય છે અને એકપક્ષીય પ્રતિબંધો માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જે ચીન જેવા દેશો માટે જોખમી છે. આ સંદર્ભમાં, રાજ્ય મીડિયા અનુસાર, સ્ટાન્ડર્ડ બેંક અને ફર્સ્ટ અબુ ધાબી બેંક સહિત છ વિદેશી બેંકો ભવિષ્યના વ્યવહારો માટે ચીનની ક્રોસ-બોર્ડર ઇન્ટરબેંક પેમેન્ટ સિસ્ટમ (CIPS) નો ઉપયોગ કરવા સંમત થઈ છે. આ સિસ્ટમ યુઆનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ચૂકવણીઓનું સમાધાન કરવા માટે રચાયેલ છે, જે ડોલરના વર્ચસ્વને સીધો પડકાર ફેંકી શકે છે.
યુઆનનું આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ: પડકારો છતાં પ્રગતિ:
ચીન લાંબા સમયથી યુઆનનું આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ કરવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. જોકે, મૂડી નિયંત્રણોમાં મર્યાદિત પ્રગતિ થઈ છે, તેમ છતાં રશિયા જેવા દેશોમાં અને અન્ય મુખ્ય વેપાર ભાગીદારો સાથે યુઆનનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
સ્ટેટ એડમિનિસ્ટ્રેશન ઓફ ફોરેન એક્સચેન્જના વડા ઝુ હેક્સીને જણાવ્યું હતું કે ચીન યુઆન વિનિમય દરને સ્થિર રાખશે અને બાહ્ય જોખમોનું સંચાલન કરશે. નેશનલ ફાઇનાન્સિયલ રેગ્યુલેટરી એડમિનિસ્ટ્રેશનના ડિરેક્ટર લી યુન્ઝેએ ફોરમમાં જણાવ્યું હતું કે ચીન તેના નાણાકીય ક્ષેત્રને વિદેશી કંપનીઓ માટે ખુલ્લું રાખવાનું ચાલુ રાખશે. લીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે વિદેશી સંસ્થાઓ રોકાણ અને પ્રતિભા વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, અને ચીન પારદર્શક અને સ્થિર વ્યવસાય વાતાવરણ પૂરું પાડશે અને વિદેશી ખેલાડીઓ માટે નાણાકીય બજારના વધુ ક્ષેત્રો ખોલવાનું વિચારશે.
ચીનના આ પ્રયાસો વૈશ્વિક નાણાકીય ભૂગોળમાં ધરખમ ફેરફારો લાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. શું ચીન ડોલરના વૈશ્વિક વર્ચસ્વને ખરેખર પડકારી શકશે અને એક નવી બહુ-ચલણી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી શકશે તે આગામી સમયમાં જોવું રસપ્રદ રહેશે.