રાજકોટ,: ભારતમાં 'બિગ ફેટ ઇન્ડિયન વેડિંગ' એક ભવ્ય સાંસ્કૃતિક તમાશો છે, જે તેની વૈભવતા, ભવ્યતા અને વધતા જતા ખોરાકના બગાડ માટે જાણીતો છે. જોકે, આ ભવ્ય ઉજવણીઓ હવે ધીમે ધીમે પર્યાવરણીય સંકટ – 'ક્લાઇમેટ કેઓસ' – ને આમંત્રિત કરી રહી છે, જે પૃથ્વીના ભવિષ્ય માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.
ભારતમાં દર વર્ષે ૧૦ મિલિયનથી વધુ લગ્નો થાય છે, અને આ પ્રસંગો દેશમાં ખોરાકના બગાડના મુખ્ય સ્ત્રોતોમાંનો એક બની ગયા છે, તેમજ મિથેન ઉત્સર્જનમાં વધારાના મુખ્ય ચાલક છે. ભૂખમરા સામે લડતી NGO 'ફીડિંગ ઇન્ડિયા' અનુસાર, એક સરેરાશ ભારતીય લગ્નમાં ૩૦ થી ૫૦ કિલોગ્રામ ખોરાકનો બગાડ થાય છે. જ્યારે 'ઇલાઈટ' અથવા ભવ્ય લગ્નોમાં, આ આંકડો આઘાતજનક રીતે ૮૦૦ કિલોગ્રામ સુધી પહોંચી શકે છે.
વૈશ્વિક ચિંતા અને ભારતીય લગ્નોનું યોગદાન:
વૈશ્વિક સ્તરે, ખોરાકનો બગાડ એક ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNEP) અને યુકે સ્થિત બિન-નફાકારક સંસ્થા WRAP (વેસ્ટ એન્ડ રિસોર્સિસ એક્શન પ્રોગ્રામ) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ ફૂડ વેસ્ટ ઇન્ડેક્સ રિપોર્ટ ૨૦૨૪ જણાવે છે કે વિશ્વભરમાં દરરોજ ૧ કરોડ (૧૦ મિલિયન) ભોજનનો બગાડ થાય છે. આ રિપોર્ટ એ પણ પ્રકાશિત કરે છે કે વૈશ્વિક ખોરાકના બગાડનો સૌથી મોટો હિસ્સો (૬૦% થી વધુ) ઘરગથ્થુ કચરામાંથી આવે છે.
ભારતમાં, લગ્ન સંબંધિત મોટાભાગનો ખોરાકનો બગાડ અતિશય મોટા બફેટ્સ, મહેમાનોના ખોટા અંદાજો અને ખોરાક દાન વિશે સામાન્ય જાગૃતિના અભાવને કારણે થાય છે.
આ બગાડના ગંભીર પર્યાવરણીય પરિણામો:
આ ખોરાકના બગાડના પરિણામો માત્ર ખાલી પ્લેટો પૂરતા મર્યાદિત નથી. તે પર્યાવરણીય અધોગતિમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપી રહ્યો છે. જ્યારે ફેંકી દેવાયેલો ખોરાક લેન્ડફિલ્સમાં જાય છે, ત્યારે તે એનારોબિક રીતે (ઓક્સિજન વિના) વિઘટિત થાય છે, જેના પરિણામે મિથેન ઉત્પન્ન થાય છે. મિથેન એક ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે જે વોર્મિંગ સંભવિતતાની દ્રષ્ટિએ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં લગભગ ૮૦ ગણો વધુ શક્તિશાળી છે.
મિથેન વાતાવરણમાં ૨૦ વર્ષથી વધુ સમય સુધી રહી શકે છે અને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલાના સમયથી વૈશ્વિક તાપમાનમાં આશરે ૩૦% વધારા માટે જવાબદાર છે. ક્લાઇમેટ ચેન્જે પહેલેથી જ પેરિસ કરાર દ્વારા નિર્ધારિત મર્યાદાઓને ઓળંગી લીધી છે. લગ્નો અને અન્ય કાર્યક્રમોમાંથી નીકળતો ખોરાકનો બગાડ આ સંકટને વધુ વેગ આપી રહ્યો છે.
UNEP રિપોર્ટ નોંધે છે કે “માનવ-પ્રેરિત મિથેન ઉત્સર્જનને દાયકાની અંદર ૪૫% જેટલું ઘટાડી શકાય છે,” એક ફેરફાર જે ૨૦૪૫ સુધીમાં લગભગ ૦.૩°C વૈશ્વિક તાપમાન વધારાને અટકાવી શકે છે અને પૃથ્વીને પેરિસ કરાર દ્વારા નિર્ધારિત ૧.૫°C મર્યાદામાં રાખી શકે છે.
દરમિયાન, વૈશ્વિક સ્તરે દર વર્ષે એક અબજ ટન ખોરાકનો બગાડ થાય છે, ત્યારે વિશ્વની લગભગ એક તૃતીયાંશ વસ્તી ખોરાકની અસુરક્ષાનો અનુભવ કરી રહી છે. આમાંથી, ૭૮૩ મિલિયન લોકો ભૂખમરા સાથે ઝઝૂમી રહ્યા છે.
તાત્કાલિક પગલાંની જરૂરિયાત:
આ આઘાતજનક વિરોધાભાસ તાત્કાલિક પગલાં લેવાની હાકલ કરે છે. સભાન વપરાશ, વધુ સારું આયોજન અને ખોરાક પુનઃપ્રાપ્તિ અને દાન વિશે જાગૃતિ વધારવાથી ખોરાકનો બગાડ, ખાસ કરીને લગ્નોમાં, નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. ખોરાકના સંગ્રહને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે સંસ્થાકીય માળખાં સ્થાપિત કરવા આવશ્યક છે.
ખોરાકના પુનર્વિતરણમાં સામેલ NGO ને ફૂડ સેફ્ટી અને સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (FSSAI) દ્વારા પ્રમાણિત કરવા જોઈએ જેથી ખોરાકની સલામતી અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
૨૦૧૮ માં, દિલ્હી સરકારે લગ્નોમાં મહેમાનોની સંખ્યા પર મર્યાદા મૂકીને ખોરાકનો બગાડ ઘટાડવા માટે એક નોંધપાત્ર પગલું ભર્યું હતું. COVID-19 રોગચાળા દરમિયાન સમાન વલણ કુદરતી રીતે ઉભરી આવ્યું હતું, જ્યારે નિયંત્રણોને કારણે નાના, વધુ નજીકના મેળાવડા થયા હતા. જોકે, આવા પગલાં સંકટના સમય સુધી મર્યાદિત ન હોવા જોઈએ.
નાના, વધુ સભાન ઉજવણીઓને પ્રોત્સાહન આપવાથી લગ્નોમાં સામાન્ય રીતે ઉત્પન્ન થતા મોટા પ્રમાણમાં ખોરાકના બગાડને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. આ પર્યાવરણીય સ્થિરતા અને સામાજિક જવાબદારી બંને તરફનું એક પગલું છે. પ્રેમ અને મિલનની ઉજવણી ગ્રહ અથવા ભૂખ્યા મોંના ભોગે ન થવી જોઈએ. જવાબદાર ઉજવણીઓ તરફના પરિવર્તનથી 'બિગ ફેટ ઇન્ડિયન વેડિંગ' ખરેખર બધા માટે મહાન બની શકે છે.