નવી દિલ્હી : આજે 25 જૂન, 2025, ભારતના ઇતિહાસના એક એવા 'કાળા અધ્યાય' ના 50 વર્ષ પૂરા થયા છે, જેને યાદ કરતા જ લોકશાહીના પ્રહરીઓ થરથરી ઉઠે છે. 25 અને 26 જૂન, 1975ની મધ્યરાત્રિથી લઈને 21 માર્ચ, 1977 સુધી, તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ઈન્દિરા ગાંધી દ્વારા દેશમાં 'આપાતકાલ' (ઇમરજન્સી) ની ઘોષણા કરવામાં આવી હતી. તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ફખરુદ્દીન અલી અહેમદે ઇન્દિરા ગાંધીની ભલામણ પર ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 352 હેઠળ આ કટોકટી લાદી હતી. ભાજપે આ દિવસને ભારતીય લોકશાહીમાં એક "કાળો અધ્યાય" ગણાવ્યો છે અને કોંગ્રેસ પર લોકશાહીની હત્યા કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે, જ્યારે વિપક્ષી દળો સરકાર પર બંધારણ વિરુદ્ધ કામ કરવાનો આરોપ લગાવી રહ્યા છે.
કેમ લાદવામાં આવી હતી ઇમરજન્સી? ખુરશી બચાવવાનો ખેલ?
આપાતકાળનું મુખ્ય કારણ અલાહાબાદ હાઈકોર્ટનો એક ઐતિહાસિક ચુકાદો માનવામાં આવે છે, જેણે તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ઈન્દિરા ગાંધીને તેમના 1971ના ચૂંટણી પ્રચાર અભિયાનમાં "ગેરરીતિ" ના દોષિત ઠેરવ્યા હતા. ઈન્દિરા ગાંધીએ 1971ની ચૂંટણી મોટા માર્જિનથી જીતી હતી, પરંતુ તેમના પ્રતિસ્પર્ધી રાજનારાયણે ઈન્દિરાની જીત પર સવાલ ઉઠાવીને અદાલતનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો. રાજનારાયણે પોતાની અરજીમાં આરોપ લગાવ્યો હતો કે ઈન્દિરા ગાંધીએ ચૂંટણી જીતવા માટે ખોટા રસ્તા અપનાવ્યા હતા. સુનાવણી બાદ કોર્ટે ઈન્દિરા ગાંધીના ચૂંટણીને રદ કરી દીધું હતું, અને આ પછી જ દેશમાં કટોકટી લાદવાનો 'માસ્ટર પ્લાન' ઘડાયો. શું આ બધું ખુરશી બચાવવા માટે હતું કે દેશહિતમાં, તે પ્રશ્ન આજે પણ ચર્ચાનો વિષય છે.
આપાતકાલ દરમિયાન દેશ પર શું અસર થઈ? 'લોકશાહી જેલમાં પુરાઈ ગઈ હતી'
સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં આ સૌથી વિવાદાસ્પદ સમયગાળો હતો, જેણે દેશને ઊંડી અસર કરી હતી:
 * ચૂંટણીઓ સ્થગિત: લોકશાહીનો પાયો ગણાતી ચૂંટણીઓ દેશભરમાં સ્થગિત કરી દેવામાં આવી.
 * મૌલિક અધિકારોનું હનન: આપાતકાળની ઘોષણા સાથે દરેક નાગરિકના વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા જેવા મૌલિક અધિકારો છીનવી લેવાયા. લોકો પોતાની મરજી મુજબ બોલી કે લખી શકતા ન હતા.
 * મોટા પાયે ધરપકડો: 25 જૂનની રાતથી જ દેશમાં વિપક્ષના નેતાઓની ધરપકડો શરૂ થઈ ગઈ હતી. અટલ બિહારી વાજપેયી, લાલકૃષ્ણ અડવાણી, જયપ્રકાશ નારાયણ જેવા મોટા નેતાઓને જેલમાં ધકેલી દેવાયા. સ્થિતિ એવી સર્જાઈ કે જેલોમાં જગ્યા પણ બચી ન હતી, જાણે કે આખો દેશ એક મોટી જેલમાં ફેરવાઈ ગયો હોય!
 * પ્રેસ પર સેન્સરશિપ: પ્રેસ પર સખ્ત સેન્સરશિપ લગાવી દેવામાં આવી હતી. દરેક અખબારમાં સેન્સર અધિકારીઓ ગોઠવવામાં આવ્યા હતા, જેમની પરવાનગી વગર કોઈ સમાચાર છાપી શકાતા ન હતા. જો કોઈએ સરકાર વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કર્યો તો તેની ધરપકડ કરવામાં આવતી. મીડિયા જાણે સરકારનો 'પાલતુ' બની ગયું હતું.
 * પ્રશાસન દ્વારા અત્યાચાર: આપાતકાળ દરમિયાન પ્રશાસન અને પોલીસે લોકો પર જે અત્યાચાર ગુજાર્યા હતા, તેની ભયાવહ કહાણીઓ બાદમાં સામે આવી. ઘણા પરિવારો આજે પણ તે કાળા દિવસોને યાદ કરીને ધ્રુજી ઉઠે છે.
આર.કે. ધવનના ખુલાસા: ઇમરજન્સીના પડદા પાછળની 'ચોંકાવનારી' વાતો
તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ઈન્દિરા ગાંધીના અંગત સચિવ રહેલા આર.કે. ધવને એક ઇન્ટરવ્યુમાં આપાતકાળ સંબંધિત ઘણી મહત્વપૂર્ણ વાતોનો ખુલાસો કર્યો હતો, જેણે ઘણાને ચોંકાવી દીધા:
 * ઇમરજન્સીની 'પહેલી સલાહ': ધવનના મતે, પશ્ચિમ બંગાળના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી એસ.એસ. રાયે જાન્યુઆરી 1975માં જ ઈન્દિરા ગાંધીને આપાતકાળ લાદવાની સલાહ આપી હતી. તો શું ઇન્દિરા ગાંધી માત્ર 'સલાહ' જ અનુસર્યા હતા?
 * રાષ્ટ્રપતિની 'ઝડપી સંમતિ': તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ફખરુદ્દીન અલી અહેમદને આપાતકાળ સામે કોઈ વાંધો ન હતો અને તેઓ તરત જ તેના માટે તૈયાર થઈ ગયા હતા. શું રાષ્ટ્રપતિને 'બંધારણના રક્ષક' તરીકે પોતાની ભૂમિકા યાદ ન હતી?
 * ઈન્દિરાની 'અજાણતા': ધવનના મતે, ઈન્દિરા ગાંધી ફરજિયાત નસબંધી અને તુર્કમાન ગેટ પર બુલડોઝર ચલાવવા જેવા અત્યાચારોથી 'અજાણ' હતા. તેમને એ પણ ખબર નહોતી કે સંજય ગાંધી પોતાના મારુતિ પ્રોજેક્ટ માટે જમીન અધિગ્રહણ કરી રહ્યા હતા. શું આટલી મોટી ઘટનાઓથી વડાપ્રધાન 'અજાણ' રહી શકે?
 * પરિવારનો 'નિર્ભેળ' અભિપ્રાય: ધવને દાવો કર્યો કે સોનિયા અને રાજીવ ગાંધીને આપાતકાળને લઈને કોઈ પસ્તાવો ન હતો. મેનકા ગાંધીએ પણ દરેક પગલે પતિ સંજય ગાંધીનો સાથ આપ્યો હતો.
 * રાજીનામાની 'ડ્રામા' તૈયારી: ધવને દાવો કર્યો કે આપાતકાળ ઈન્દિરાના રાજકીય કરિયરને બચાવવા માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો ન હતો. તેઓ પોતે રાજીનામું આપવા તૈયાર હતા, પરંતુ મંત્રીમંડળના સહયોગીઓએ તેમને રાજીનામું ન આપવાની સલાહ આપી હતી. તો શું આ માત્ર એક 'નાટક' હતું?
 * 1977ની ચૂંટણી અને 'આનંદદાયક' હાર: ધવને જણાવ્યું કે ઈન્દિરાને તેમના પ્રધાન સચિવ પી.એન. ધરે એક રિપોર્ટ આપ્યો હતો જેમાં કહ્યું હતું કે આઈબી અનુસાર ચૂંટણી થશે તો તેઓ 340 બેઠકો જીતશે. આ પછી ઈન્દિરાએ 1977ની ચૂંટણીઓ કરાવી હતી. પરંતુ તે ચૂંટણીમાં ઈન્દિરાને મોટી હાર મળી. જોકે, ઈન્દિરા આ હારથી દુઃખી નહોતા. હારના સમાચાર મળ્યા બાદ ઈન્દિરાએ કહ્યું હતું 'શુક્ર છે, હવે મારી પાસે મારા માટે સમય હશે.' જાણે કે આટલા મોટા રાજકીય ભૂકંપથી તેમને કોઈ ફરક જ ન પડ્યો હોય!
ઇમરજન્સીનો આ 'કાળો અધ્યાય' ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં એક મોટો પાઠ છે, જે ભવિષ્યની પેઢીઓને બંધારણ અને મૂળભૂત અધિકારોનું મહત્વ સમજાવતો રહેશે.