નવી દિલ્હી 26 જૂન 2025: ઈરાન અને ઈઝરાયલ વચ્ચેનો યુદ્ધ ભલે સમાપ્ત થઈ ગયું હોય, પરંતુ તેમાંથી ભારતે એક મોટો બોધપાઠ લીધો છે. દેશની ઉર્જા સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે, ભારત સરકાર દેશના 6 વધુ સ્થળોએ પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ બનાવવાની યોજના બનાવી રહી છે. આ યોજનામાં ભલે હજારો કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થશે, પરંતુ પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવને જોતા આ પગલું અત્યંત જરૂરી માનવામાં આવી રહ્યું છે. હાલમાં, ભારત પાસે ફક્ત 9 દિવસની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે તેટલો જ તેલ ભંડાર છે, જેને વધારીને 90 દિવસ કરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
ક્યાં બનશે નવા તેલ ભંડાર?

સરકારે આ વ્યૂહરચનાનો અમલ કરવા માટે સરકારી એન્જિનિયરિંગ કન્સલ્ટિંગ કંપની એન્જિનિયર્સ ઈન્ડિયા લિમિટેડ ને પ્રસ્તાવિત રિઝર્વ તૈયાર કરવા માટે એક રિપોર્ટ બનાવવાનું કહ્યું છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશની ક્રૂડ ઓઈલ બેકઅપ ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો છે. મિન્ટના અહેવાલ મુજબ, દેશના 6 અલગ-અલગ સ્થળોએ આ રિઝર્વ બનાવવામાં આવશે.
•    કર્ણાટકનું મેંગ્લોર સ્થિત સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન: અહીં એક રિઝર્વ બનાવવામાં આવશે.
•    રાજસ્થાનનો બિકાનેર જિલ્લો: અહીં બીજો રિઝર્વ બનાવવાની તૈયારી છે.
•    અન્ય 4 સાઇટ્સ: બાકીની 4 સાઇટ્સ દરિયાકિનારા નજીક અથવા રિફાઇનરીઓની નજીક બનાવવામાં આવશે, જેથી ત્યાં સુધી પહોંચ અને પરિવહન સરળ બની શકે.

આ રિપોર્ટ વર્ષના અંત સુધીમાં રજૂ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે, જેથી તેના પર ઝડપથી કામ શરૂ કરી શકાય.

ક્ષમતા વધારવાની શા માટે જરૂર પડી?
ભારત તેની તેલની જરૂરિયાતનો 85% આયાત કરે છે, જેમાંથી લગભગ 46% તેલ પશ્ચિમ એશિયાઈ દેશોમાંથી આવે છે. આ તેલનો માર્ગ ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલા હોર્મુઝ જળડમરુમધ્ય માંથી પસાર થાય છે. ઈઝરાયલ સાથેના યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાને આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકી પણ આપી હતી. જો આવું થાય, તો ભારત સહિત વિશ્વભરમાં 20% તેલ પુરવઠા પર અસર પડી શકે છે. ભારતમાં હાલમાં દરરોજ લગભગ 55 લાખ બેરલ તેલનો ઉપયોગ થાય છે. ભવિષ્યમાં આવા કોઈ પણ સંકટ સમયે તેલની અછત ન સર્જાય તે ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે ભંડાર વધારવાનું શરૂ કર્યું છે.
ભારતની વર્તમાન સ્થિતિ અને ભવિષ્યની યોજના
ભારતીય વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ લિમિટેડના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર એલ.આર. જૈને જણાવ્યું કે, મેંગ્લોર અને બિકાનેરમાં તેલ રિઝર્વ બનાવવાનો ઝડપથી અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
હાલમાં દેશમાં ફક્ત ત્રણ સ્થળોએ તેલ રિઝર્વ સુવિધાઓ છે:
•    વિશાખાપટ્ટનમ: 13.3 લાખ ટન
•    મેંગ્લોર: 15 લાખ ટન
•    પાદુર: 25 લાખ ટન
કુલ મળીને, ભારત પાસે 53.3 લાખ ટન તેલ ભંડાર કરવાની ક્ષમતા છે, જે આપણી 9 દિવસની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે છે. સરકારનો પ્લાન આ ક્ષમતાને વધારીને 90 દિવસ કરવાનો છે.
સરકારી તેલ ભંડાર ઉપરાંત, જો તેલ કંપનીઓની ભંડાર ક્ષમતાને પણ શામેલ કરવામાં આવે, તો દેશ પાસે ફક્ત 77 દિવસના ઉપયોગ જેટલું જ તેલ બચશે. આંતરરાષ્ટ્રીય એનર્જી એજન્સીના ધોરણો મુજબ, તમામ દેશોએ ઓછામાં ઓછો 90 દિવસનો તેલ ભંડાર બનાવવો જરૂરી છે. હાલમાં, સરકાર ઓડિશાના ચંડીકોલમાં 65 લાખ ટન તેલ સંગ્રહ કરવાની સુવિધા તૈયાર કરી રહી છે. આ ઉપરાંત, પાદુરમાં તેલ ભંડારની ક્ષમતા પણ વધારવામાં આવી રહી છે.
કેટલો ખર્ચ થશે?
ભારતે પોતાની તેલ ક્ષમતા વધારવા માટે વિશ્વની તમામ એનર્જી કંપનીઓનો સંપર્ક કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. એક રિપોર્ટ અનુસાર, 10 લાખ ટન રિઝર્વ તૈયાર કરવા માટે લગભગ 2,500 કરોડ રૂપિયા નો ખર્ચ આવે છે.
આ પહેલા પણ ભારતે ઘણી વખત તેલ ભંડારની અછતનો સામનો કર્યો છે. નવેમ્બર 2021 માં, કોવિડ સમયગાળા દરમિયાન, સરકારે પોતાના ભંડારમાંથી 50 લાખ ટન તેલ આપવું પડ્યું હતું, જેથી કિંમતો પર અંકુશ મેળવી શકાય. જોકે, પાછળથી વૈશ્વિક કિંમતો ઓછી થતા ભારતે 19 ડોલર પ્રતિ બેરલના ભાવે તેલ ખરીદીને 69 કરોડ ડોલરની બચત કરી હતી.

શું ભારત 90 દિવસના તેલ ભંડારનું લક્ષ્ય નિર્ધારિત સમયમાં પ્રાપ્ત કરી શકશે અને ભવિષ્યના વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટો સામે પોતાને સુરક્ષિત કરી શકશે?