ગાંધીનગર, તા. ૧ જુલાઈ, ૨૦૨૫: પર્યાવરણ સુરક્ષા અને ઔદ્યોગિક વિકાસ વચ્ચે સંતુલન સાધવા માટે ગુજરાત સરકારે એક મહત્વપૂર્ણ કદમ ભર્યું છે. સુરત અને અમદાવાદમાં Emission Trading Scheme (ETS) ની અદભુત સફળતા બાદ, ગુજરાત સરકાર હવે આ બજાર-આધારિત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ પ્રણાલીને રાજ્યના તમામ ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં લાગુ કરવા માટે સજ્જ છે. આ મોડેલ, જ્યાં ઉદ્યોગો પ્રદૂષણ કરવાના અધિકારો (ઉત્સર્જન ભથ્થા) ને ખરીદી અથવા વેચી શકે છે, તે પ્રદૂષણ ઘટાડવા સાથે ઉદ્યોગોને વધુ સ્વચ્છ અને કાર્યક્ષમ બનવા પ્રોત્સાહિત કરશે.
ETS: એક સફળ પ્રયોગ અને અદભુત પરિણામો:
ETS નો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ૨૦૧૯ માં સુરતમાં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) દ્વારા યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો, યેલ યુનિવર્સિટી અને અબ્દુલ લતીફ જમીલ પોવર્ટી એક્શન લેબ (J-PAL) ના સહયોગથી શરૂ કરાયેલી આ યોજના હેઠળ ૩૫૫ ઉદ્યોગોને એક ઉત્સર્જન મર્યાદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા. પરિણામો આશાસ્પદ હતા: માત્ર બે વર્ષમાં PM (પાર્ટિક્યુલેટ મેટર) સ્તરોમાં ૩૦ ટકાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો, ઉદ્યોગો ૧૧ ટકા વધુ ખર્ચ-કાર્યક્ષમ બન્યા, અને નિયમોના પાલનનો દર લગભગ ૧૦૦ ટકા પર પહોંચ્યો. આ પારદર્શિતામાં Continuous Emission Monitoring Systems (CEMS) નો ઉપયોગ મુખ્ય હતો, જેણે ઉત્સર્જનનો રીઅલ-ટાઇમ ડેટા પૂરો પાડ્યો.
અમદાવાદમાં વિસ્તરણ અને કાર્યપ્રણાલી:
આ સફળતાને પગલે, સરકારે ૨૦૨૩ માં ETS નો વિસ્તાર અમદાવાદ સુધી કર્યો, જેમાં વટવા, નરોડા અને દાણીલીમડા જેવા ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોનો સમાવેશ કરાયો. આ વખતે ૧૧૮ ઉદ્યોગો લાઇવ ટ્રેડિંગમાં જોડાયા. આ યોજના હેઠળ, ૮૦ ટકા ઉત્સર્જન ભથ્થા મફતમાં ફાળવવામાં આવે છે, જ્યારે બાકીના ૨૦ ટકા દર અઠવાડિયે હરાજી દ્વારા વેચવામાં આવે છે. PM ના પ્રતિ કિલોગ્રામની કિંમત ₹૫ થી ₹૧૦૦ સુધીની હોય છે. યોગ્ય દેખરેખ માટે CEMS કંટ્રોલ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે.
પર્યાવરણ મંત્રી અને GPCB અધ્યક્ષનો અભિપ્રાય:
રાજ્યના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી મૂળુ બેરાએ જણાવ્યું કે, "ETS ઉદ્યોગોના ખર્ચ ઘટાડે છે, સરકારી નિયમનને સરળ બનાવે છે, અને નાગરિકોને સ્વચ્છ હવા પૂરી પાડે છે. ગુજરાતના પરિણામોએ રાષ્ટ્રીય કાર્બન ક્રેડિટ ટ્રેડિંગ ફ્રેમવર્ક માટે પાયો નાખ્યો છે. અન્ય રાજ્યો ગુજરાતના મોડેલનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. રાજ્યના ચાર મોટા શહેરો ખરાબ હવાની ગુણવત્તા સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હોવાથી, GPCB એ ₹૩,૦૦૦ કરોડની હવા પ્રદૂષણ નિયંત્રણ પહેલ શરૂ કરી છે."
GPCB ના અધ્યક્ષ આર.બી. બરાડ ETS ને એક પરિવર્તનકારી પગલું માને છે. તેમણે કહ્યું, "તે પાર્ટિક્યુલેટ મેટર માટે કેપ-એન્ડ-ટ્રેડ મોડેલનો ઉપયોગ કરીને ઉદ્યોગોને ઝીરો ઉત્સર્જન તરફ લઈ જાય છે. સુરત અને અમદાવાદ મુખ્ય ઉદાહરણો છે. હવે, સરકાર વડોદરા, રાજકોટ, વાપી, અંકલેશ્વર, ભરૂચ અને મોરબી સહિતના અન્ય ઔદ્યોગિક ઝોનમાં ETS લાગુ કરવાની યોજના ધરાવે છે. માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સમાં ૩૫-૫૦ ટકાનો સુધારો કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. કડક અમલીકરણ સાથે પ્લાસ્ટિક કચરો અને ઈ-વેસ્ટનો સામનો કરવાના પ્રયાસો પણ વિસ્તૃત કરવામાં આવશે."
યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગોના ETS ના વૈશ્વિક નિષ્ણાત માઈકલ ગ્રીનસ્ટોને જણાવ્યું કે, "બજારે માત્ર પ્રદૂષણ અને ઉદ્યોગના ખર્ચમાં ઘટાડો કર્યો નથી, પરંતુ સરકારે પર્યાવરણીય કાયદાઓનો વધુ અસરકારક રીતે અમલ કરી શક્યો છે — જે એક દુર્લભ જીત છે." વન અને પર્યાવરણ વિભાગના મુખ્ય સચિવ સંજીવ કુમાર આ કાર્યક્રમને મોટા પાયે વિસ્તારવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વિભાગ અને GPCB બંને પ્રદૂષણ ઘટાડીને જાહેર આરોગ્યનું રક્ષણ કરવા પ્રતિબદ્ધ છે — એક ધ્યેય જે ETS પ્રયોગે પ્રાપ્ત કરવાનું શક્ય સાબિત કર્યું છે.
એક વરિષ્ઠ GPCB અધિકારીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ETS ઉદ્યોગોને સજા આપવા વિશે નથી — તે પ્રોત્સાહન આપવા વિશે છે. "તે ઉદ્યોગોને સ્વચ્છ હવા માટે કાર્ય કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેમાં બજાર તે પ્રયાસોને મૂલ્ય આપે છે." અન્ય રાજ્યો અને કેન્દ્ર સરકાર પણ હવે આ મોડેલ પર ધ્યાન આપી રહી છે અને ETS પર આધારિત રાષ્ટ્રીય કાર્બન ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ તરફ કામ કરી રહી છે.
ETS શું છે અને શા માટે તે મહત્વનું છે?
ETS એ એક બજાર-આધારિત પ્રણાલી છે જે ઉદ્યોગો કેટલું પ્રદૂષણ છોડી શકે છે તેના પર મર્યાદા (cap) નક્કી કરે છે. જો કોઈ યુનિટ તેની ફાળવેલી મર્યાદા કરતાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે, તો તે તેના ન વપરાયેલા ક્રેડિટ્સ અન્ય ઉદ્યોગને વેચી શકે છે. સુરતમાં, કાપડ ઉદ્યોગો છેલ્લા છ વર્ષથી ETS હેઠળ PM ઉત્સર્જનના નિયમોનું પાલન કરી રહ્યા છે. ગુજરાત સરકારે અન્ય રાજ્યોમાં ETS મોડેલનું અનુકરણ કરવા માટે NITI આયોગ સાથે પણ ભાગીદારી કરી છે. ETS નો ઉદ્દેશ્ય જોખમી ઝીણા કણ (fine particulate matter) — PM2.5 અને PM10 — ના સ્તરને ઘટાડવાનો છે, જે શ્વસન અને હૃદય રોગો સાથે સંકળાયેલા છે. આ કાર્યક્રમનો ભાગ હોય તેવા ઉદ્યોગોએ તેમની ચીમનીઓ અથવા ઉત્સર્જન આઉટલેટ્સ પર વૈજ્ઞાનિક રીતે માપાંકિત મોનિટરિંગ ઇક્વિપમેન્ટ ઇન્સ્ટોલ કરવું ફરજિયાત છે.
ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે છે?
જે ઉદ્યોગો તેમના ક્વોટા કરતાં ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે, તેઓ તેમના વધારાના ક્રેડિટ્સ ETS પોર્ટલ પર વેચી શકે છે, જ્યારે જેઓ મર્યાદા કરતાં વધુ ઉત્સર્જન કરે છે, તેઓ દંડ ટાળવા માટે વધારાના ક્રેડિટ્સ ખરીદી શકે છે. ETS ટ્રેડિંગ માટે એક અલગ ઈ-પોર્ટલ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે, અને ભાગીદારી માટે નોંધણી ફરજિયાત છે.
ઉદ્યોગો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા પડકારો:
 * ખર્ચાળ CEMS: ETS માટે CEMS ફરજિયાત છે, જે નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો માટે ખર્ચાળ અને જાળવણીમાં મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તકનીકી ખામીઓ પણ સામાન્ય છે.
 * ડેટા અપલોડ અને દંડ: ઉદ્યોગોને દૈનિક CEMS ડેટા પોર્ટલ પર અપલોડ કરવો જરૂરી છે. કોઈપણ તકનીકી ખામીને કારણે નિષ્ફળતા દંડમાં પરિણમી શકે છે.
 * બજાર ગતિશીલતાની સમજનો અભાવ: ઘણા ઉદ્યોગપતિઓમાં બજાર ગતિશીલતા અને ક્રેડિટ ટ્રેડિંગ સિસ્ટમ્સની યોગ્ય સમજનો અભાવ હોય છે, જે તેમને અસરકારક રીતે લાભ મેળવવામાં અને આયોજન કરવામાં મર્યાદિત કરે છે.
 * નિયમોની અસ્પષ્ટતા: ETS ના નિયમો હજુ પણ વિકસી રહ્યા છે. ઘણા ઉદ્યોગોને નિયમોમાં સ્પષ્ટતાના અભાવને કારણે પરવાનગીઓ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
આ પડકારો હોવા છતાં, ગુજરાત સરકાર ETS ને સમગ્ર રાજ્યમાં લાગુ કરવા માટે દ્રઢ છે, જે સ્વચ્છ પર્યાવરણ અને ટકાઉ ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે એક મોટું પગલું છે. (ધસેક્રેટરીયેટ.ઈન માંથી સાભાર)