નવી દિલ્હી 1 જુલાઈ 2025: ભારતમાં ડિજિટલ ફ્રોડ અને મની લોન્ડરિંગના એક મોટા ષડયંત્રનો પર્દાફાશ થયો છે! CBI (સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન) હવે દેશભરમાં ચાલી રહેલા 8.5 લાખ 'મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ' ના કૌભાંડમાં શંકાસ્પદ બેંક અધિકારીઓની પૂછપરછ શરૂ કરશે. એજન્સીના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ બેંક અધિકારીઓએ સાયબર ક્રાઈમ સિન્ડિકેટ્સ સાથે કથિત રીતે સાંઠગાંઠ કરીને ગુનાની કમાણીને લોન્ડર કરવામાં મદદ કરી હતી.

CBI દ્વારા બે મહિના સુધી ચાલેલી પ્રાથમિક તપાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ બેદરકારી સામે આવી છે: બેંકો દ્વારા શંકાસ્પદ વ્યવહાર રિપોર્ટ્સ (STR) જનરેટ કરવામાં વ્યવસ્થિત નિષ્ફળતા. અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે અસંખ્ય મ્યુલ એકાઉન્ટ્સમાં એવા વ્યવહારો જોવા મળ્યા હતા જે નિર્ધારિત નાણાકીય મર્યાદાઓ કરતાં ઝડપથી વધી ગયા હતા, જે શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિનો સ્પષ્ટ સંકેત હતો.

CBI દ્વારા તાજેતરમાં નોંધાયેલી FIR (ફર્સ્ટ ઇન્ફોર્મેશન રિપોર્ટ) મુજબ, બેંક અધિકારીઓ ખાતું ખોલતી વખતે ગ્રાહક ડ્યુ ડિલિજન્સ (CDD) કરવામાં પણ નિષ્ફળ રહ્યા હતા. CDD એ પ્રારંભિક જોખમ મૂલ્યાંકન અને સચોટ ગ્રાહક ઓળખ માટેની સર્વોચ્ચ પ્રક્રિયા છે, જે દર્શાવે છે કે ગ્રાહકો દ્વારા ઉભા થતા નાણાકીય ગુનાના જોખમોનું અપૂરતું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.
 
CBI તપાસમાં શું સામે આવ્યું?
CBI એ પ્રાથમિક તપાસ બાદ FIR નોંધી છે, જેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે સાયબર ક્રાઈમ સિન્ડિકેટ્સ અજાણ્યા બેંક અધિકારીઓની કથિત મિલીભગતથી મુક્તિ સાથે કાર્યરત હતા. તેઓ ડિજિટલ છેતરપિંડીમાંથી મેળવેલી ગેરકાયદેસર કમાણીને લોન્ડર કરવા માટે મ્યુલ એકાઉન્ટ્સના ગુપ્ત નેટવર્કને જાણી જોઈને સુવિધા આપતા હતા.

તપાસમાં દેશભરની વિવિધ બેંકોની 743 શાખાઓમાં આવા 8.50 લાખ ખાતાઓ મળી આવ્યા છે, જેણે આ ખતરાના વ્યાપ અંગે જોખમની ઘંટડી વગાડી છે. આ તપાસને FIR માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી હતી અને ગયા અઠવાડિયે દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા, જેમાં 10 વ્યક્તિઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. CBI એ FIR માં 37 વ્યક્તિઓને આરોપી તરીકે નામ આપ્યા છે.

એજન્સીએ બે પ્રકારના મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ શોધી કાઢ્યા છે - સાયબર મ્યુલ અને મની મ્યુલ.
•    સાયબર મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ નાના ખાતાઓ હતા.
•    જ્યારે મની મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ થોડા દિવસોમાં અનેક વ્યવહારો દર્શાવતા હતા અને કુલ રકમ રેડ ફ્લેગ કરવા માટે નિર્ધારિત મર્યાદાને પાર કરી ગઈ હતી.

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના હાલના દિશાનિર્દેશો સ્પષ્ટપણે ફરજિયાત કરે છે કે જો કોઈ ખાતું મની મ્યુલ તરીકે ઓળખાય તો STR જનરેટ થવો જોઈએ. જો કોઈ STR ફાઇલ કરવામાં ન આવે, તો તેને RBI પરિપત્રનું પાલન ન કરાયેલું ગણવામાં આવે છે.
 
બેંક અધિકારીઓની બેદરકારીના ગંભીર મુદ્દાઓ:
CBI અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ કપટી છેતરપિંડીમાં સાયબર ગુનેગારો દ્વારા છેતરપિંડી અને પીડિતો પાસેથી પૈસા પડાવવા માટે વેશપલટો, ખોટી રજૂઆત અને બનાવટી દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ સહિતના ભ્રામક માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

CBI એ આરોપ લગાવ્યો છે કે બેંકો 'એન્હાન્સ્ડ ડ્યુ ડિલિજન્સ' કરવામાં પણ નિષ્ફળ રહી છે, જે RBI ના પરિપત્રોનું ઉલ્લંઘન છે. RBI ના પરિપત્રો ગ્રાહકની ઓળખ અને વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિના આધારે EDD અને સઘન જોખમ વર્ગીકરણ પર ભાર મૂકે છે. 'ઉચ્ચ જોખમવાળા ખાતાઓ પર વધુ સઘન દેખરેખ રાખવી જોઈએ.'

જોકે, CBI FIR માં જણાવાયું છે કે, "કેટલાક વિસ્તારોમાં મ્યુલ એકાઉન્ટ્સની ઉચ્ચ સાંદ્રતા હોવા છતાં, એવું બહાર આવ્યું છે કે બેંક અધિકારીઓ શંકાસ્પદ બેંક ખાતાઓ પર એન્હાન્સ્ડ ડ્યુ ડિલિજન્સ અપનાવતા ન હતા."

તપાસમાં સ્પષ્ટપણે એવા કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે જ્યાં બનાવટી દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કરીને બેંક ખાતાઓ ખોલવામાં આવ્યા હતા, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં, કથિત ખાતાધારકની જાણ અથવા સંમતિ વિના. નિરક્ષર વ્યક્તિઓના અનેક ખાતાઓનો સાયબર ફ્રોડમાં વ્યવસ્થિત રીતે દુરુપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ખાતાઓ ઘણીવાર બેંકિંગ પત્રકારો દ્વારા ખોલવામાં આવતા હતા, પરંપરાગત શાખા દેખરેખને ટાળીને, જેનાથી UPI અને ઓનલાઈન વ્યવહારોની અનિયંત્રિત ઍક્સેસ મળતી હતી, એમ FIR માં જણાવાયું છે.

એજન્સીને એ પણ જાણવા મળ્યું કે બેંકોએ ખાતું ખોલ્યા પછી સ્વીકૃતિ અથવા 'થેન્ક યુ' પત્રો મોકલવામાં નોંધપાત્ર ચૂક કરી હતી, જે કેટલીક આંતરિક બેંકિંગ પરિપત્રો દ્વારા નિર્ધારિત અસરકારક સરનામા ચકાસણીમાં પરોક્ષ છતાં નિર્ણાયક નિષ્ફળતા હતી.

વચેટિયાઓની ભૂમિકા પણ સામે આવી છે જેમણે મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ ખોલવામાં મદદ કરી હતી, જેમાં સાયબર ક્રાઈમ પીડિતના ખાતામાંથી સાયબર ક્રાઈમની કમાણી રૂટ કરવામાં આવી હતી. એજન્સીએ આરોપ લગાવ્યો છે કે, "વચેટિયાઓએ બેંકિંગ પત્રકારો અને બેંક અધિકારીઓ સાથે મળીને મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ ખોલવા અને તેના સંચાલન માટે મિલીભગત કરી હતી."