થોડા દિવસો પહેલા નોઈડાના એક વૃદ્ધાશ્રમમાંથી સામે આવેલી તસવીરોએ સમગ્ર દેશને હચમચાવી દીધો છે. આ તસવીરોમાં વૃદ્ધોની એવી દયનીય હાલત જોવા મળી કે જાણે તેઓ માણસો નહીં પણ પશુઓ હોય. પોલીસને એક ભોંયરા જેવી જગ્યાએથી આ વૃદ્ધોને બચાવવા પડ્યા. જીવનના આ અંતિમ પડાવ પર આ લોકો એ આશાએ વૃદ્ધાશ્રમમાં ગયા હશે કે તેમનો બાકીનો સમય આરામથી પસાર થશે, પરંતુ તેમના માટે તો આ જિંદગી નર્ક બની ગઈ હતી. આ વૃદ્ધો બીમાર, લાચાર હતા, કેટલાક જોઈ શકતા નહોતા, તો કેટલાક બોલી પણ શકતા નહોતા કે પોતાની વાત કોઈને કહી શકે.
 
વૃદ્ધાશ્રમમાં કેવી રીતે થતો હતો અત્યાચાર?
નોઈડાના સેક્ટર 55માં આવેલા 'આનંદ નિકેતન વૃદ્ધાશ્રમ' પર ગંભીર આરોપો લાગી રહ્યા છે. આ વૃદ્ધોને તાળામાં બંધ કરીને નર્ક જેવું જીવન જીવવા મજબૂર કરવામાં આવતા હતા. તેમને જે રૂમમાં બંધ રાખવામાં આવ્યા હતા, તેમાં ન તો બારીઓ હતી કે ન દરવાજા. ઘણા લોકોના શરીરે વ્યવસ્થિત કપડાં પણ નહોતા. આ આશ્રમને વિદેશથી મોટી માત્રામાં ફંડિંગ મળતું હોવા છતાં, તેમની સાથે આવો અમાનવીય વ્યવહાર કેમ કરવામાં આવતો હતો તે મોટો પ્રશ્ન છે. આ ઘટના દેશના વૃદ્ધાશ્રમોની કાળી સચ્ચાઈને ઉજાગર કરે છે.
 
'બિઝનેસ મોડેલ' બનતા વૃદ્ધાશ્રમો અને નિયમોનો અભાવ!
મુંબઈના સિલ્વર ઇનિંગ્સ NGOના સ્થાપક શૈલેષ મિશ્રા કહે છે કે, ભારતમાં વૃદ્ધાશ્રમ શરૂ કરવા માટે કોઈ ખાસ સિસ્ટમ નથી. અહીં જેને મન થાય તે કોઈ પણ રજિસ્ટ્રેશન વગર વૃદ્ધાશ્રમ શરૂ કરી દે છે. આવા સેન્ટરો માટે કેટલો સ્ટાફ જોઈએ, શું ગાઈડલાઈન હોવી જોઈએ, તેની કોઈ પરવા કરતું નથી. લોકો પોતાના 'બિઝનેસ' માટે આવા સેન્ટર ખોલીને કમાણીનું સાધન બનાવી લે છે. અહીં કોઈ ચેકિંગ થતું નથી. નોઈડાના કેસમાં નસીબ સારું હતું કે લોકોને ખબર પડી ગઈ. દેશમાં આવા અનેક સેન્ટર હશે, જ્યાં વૃદ્ધો આનાથી પણ ખરાબ હાલતમાં હોઈ શકે છે.

નોઈડામાં વૃદ્ધો માટે હેલ્થ સેન્ટર ચલાવતા ડો. વિપિન જણાવે છે કે, તેમણે પોતાનું સેન્ટર શરૂ કર્યું ત્યારે ઘણી સરકારી એજન્સીઓ સાથે વાત કરી હતી, પરંતુ તેમને કોઈ મદદ મળી નહોતી. નિયમો મુજબ તમામ NGOનું રજિસ્ટર્ડ હોવું જરૂરી છે, પરંતુ હકીકતમાં આવું થતું નથી.
 
ભારત સરકાર શું કરી રહી છે?
ભારતમાં વૃદ્ધોની વસ્તી ઝડપથી વધી રહી છે. દેશની વસ્તીનો લગભગ 10 ટકા હિસ્સો વૃદ્ધોનો છે અને 2050 સુધીમાં તેમની સંખ્યા 17 ટકા થવાની સંભાવના છે. ભારત સરકાર દ્વારા દરેક જિલ્લામાં એક મફત વૃદ્ધાશ્રમ બનાવવાની જોગવાઈ છે, જેમાં લગભગ 150 લોકો રહી શકે છે.

વળી, સરકાર તરફથી ઇન્દિરા ગાંધી પેન્શન યોજના હેઠળ ગરીબી રેખા નીચે જીવતા 60 વર્ષથી વધુ ઉંમરના વૃદ્ધોને ₹200 અને 79 વર્ષથી વધુ ઉંમરના વૃદ્ધોને ₹500 માસિક પેન્શન આપવાની જોગવાઈ છે. જોકે, ભારતમાં વૃદ્ધોની જે હાલત છે તેના હિસાબે આ પૈસા નગણ્ય છે. એક રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતના લગભગ 75 ટકા વૃદ્ધો ગંભીર બીમારીઓથી પીડાઈ રહ્યા છે, જ્યારે 20 ટકા માનસિક સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છે.
 
વૃદ્ધાશ્રમ ખોલવાના નિયમો શું છે?
ભારતમાં વૃદ્ધાશ્રમ ખોલવા માટે અલગ-અલગ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે અલગ-અલગ ગાઈડલાઈન બનાવવામાં આવી છે, જેમાં નીચેના મુદ્દાઓ મુખ્ય છે:
•    સ્થાન: સારી કનેક્ટિવિટીવાળા વિસ્તારમાં હોવું જોઈએ.
•    રજિસ્ટ્રેશન અને માન્યતા: ફરજિયાત.
•    સુવિધાઓ: મફત છે કે સશુલ્ક તેની માહિતી.
•    સ્વાસ્થ્ય અને મેડિકલ સેવાઓ: ફરજિયાત.
•    માલિકી: જમીનની માલિકી સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ.
•    માળખું: સીડીઓ, રૂમમાં વેન્ટિલેશન, સારી રોશની, હવામાનને અનુકૂળ સુવિધાઓ (AC, કૂલર, હીટર) હોવી જોઈએ.
•    સ્વચ્છતા: રૂમની નિયમિત સાફ-સફાઈ.
•    સ્ટાફ: પ્રશિક્ષિત કેરટેકર અને યોગ્ય લાયકાતવાળા કર્મચારીઓ, નિમણૂક પહેલા મેડિકલ ચેક-અપ ફરજિયાત.
•    રસોડું: સ્વચ્છતા અને સુરક્ષાના ઉચ્ચ માપદંડો.
 
ભારતમાં કેટલા પ્રકારના વૃદ્ધાશ્રમ છે?
ભારતમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના વૃદ્ધાશ્રમો જોવા મળે છે:
1.    સરકારી મફત વૃદ્ધાશ્રમ: જ્યાં વૃદ્ધો કોઈ પણ શુલ્ક વગર રહી શકે છે.
2.    NGO સંચાલિત વૃદ્ધાશ્રમ: અહીં ₹3,000 થી ₹10,000 સુધીની ફી લેવામાં આવે છે.
3.    લક્ઝરી વૃદ્ધાશ્રમ: મોટા શહેરોમાં વૃદ્ધાશ્રમ હવે એક મોટો બિઝનેસ મોડેલ બની ગયો છે. ₹10,000 થી લઈને ₹1 લાખ સુધીના માસિક ખર્ચવાળા વૃદ્ધાશ્રમો પણ ઉપલબ્ધ છે, જ્યાં આર્થિક રીતે સક્ષમ વૃદ્ધો રહી શકે છે. અહીં 24 કલાક ડોક્ટર અને નર્સની સુવિધા સાથે વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ પણ કરાવવામાં આવે છે.

નોઈડાની ઘટનાએ દર્શાવ્યું છે કે નિયમો હોવા છતાં, તેમનો અમલ કેટલો નબળો છે. આ વૃદ્ધાશ્રમોના નિરીક્ષણ અને દેખરેખ માટે વધુ સઘન વ્યવસ્થાની તાતી જરૂર છે, જેથી ફરી ક્યારેય આવા અમાનવીય દ્રશ્યો જોવા ન મળે. શું સરકાર અને સમાજે વૃદ્ધો માટે વધુ સક્રિય ભૂમિકા ન ભજવવી જોઈએ?