નવી દિલ્હી, 10 જુલાઈ 2025: બિહારમાં વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા ચાલી રહેલા મતદાર યાદીના 'સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન' (SIR) પ્રક્રિયા પર સુપ્રીમ કોર્ટે મોટો નિર્ણય આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, બંધારણીય સંસ્થા (ચૂંટણી પંચ)ના કાર્ય પર રોક લગાવી શકાય નહીં, અને તેથી SIR પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે. જોકે, કોર્ટે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો આપ્યા છે અને આ મામલે આગામી સુનાવણી 28 જુલાઈ ના રોજ હાથ ધરાશે.
 
સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય નિર્દેશો અને સૂચનો:
•    પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે: બિહારમાં મતદાર યાદીનું સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ચાલુ રાખવામાં આવશે.
•    ઉદ્દેશ્ય નામ ઉમેરવાનો, હટાવવાનો નહીં: કોર્ટે ચૂંટણી પંચને સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો છે કે SIR પ્રક્રિયાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મતદારોને યાદીમાંથી દૂર કરવાનો નહીં, પરંતુ નવા અને યોગ્ય મતદારોને ઉમેરવાનો હોવો જોઈએ.
•    દસ્તાવેજોની સ્વીકૃતિ: કોર્ટે સૂચવ્યું છે કે આધાર કાર્ડ, વોટર આઈડી કાર્ડ અને રેશન કાર્ડ જેવા દસ્તાવેજોને પણ ઓળખના પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં આવે.
•    આગામી સુનાવણી 28 જુલાઈએ: સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસની વધુ સુનાવણી 28 જુલાઈના રોજ નક્કી કરી છે, ત્યાં સુધીમાં ચૂંટણી પંચે પોતાનો જવાબ દાખલ કરવાનો રહેશે.
 
વિરોધ પક્ષોના ગંભીર આરોપો અને ECનો બચાવ:
SIR પ્રક્રિયા શરૂ થતા જ બિહારમાં રાજકીય ગરમાવો આવ્યો હતો. વિપક્ષી દળો, ખાસ કરીને આરજેડી અને જન અધિકાર પાર્ટી (JAP) એ ચૂંટણી પંચ પર ગંભીર આરોપો લગાવ્યા હતા.
•    સાંસદ પપ્પુ યાદવના સવાલ: JAPના સાંસદ પપ્પુ યાદવે સવાલ ઉઠાવ્યો કે, "બિહારના લગભગ ચાર કરોડ લોકો રાજ્યની બહાર છે, બે કરોડ મજૂરો પલાયન કરી ચૂક્યા છે, અને 73 ટકા વિસ્તાર પૂરથી પ્રભાવિત છે. જો મતદાર યાદીમાં ગડબડી છે, તો ચૂંટણી પંચે છ મહિના પહેલા આની તૈયારી કેમ ન કરી."
•    પ્રશાંત કિશોરની ટીકા: ચૂંટણી રણનીતિકાર પ્રશાંત કિશોરે પણ પ્રશ્ન કર્યો કે, "આખરે એક વર્ષમાં એવું શું થઈ ગયું કે આખી વોટર લિસ્ટને ફરીથી તપાસવાની જરૂર પડી. જો બિહારમાં NDAની સરકાર છે, તો શું તેઓ એવું માની રહ્યા છે કે તેમના કાર્યકાળમાં ઘૂસણખોરો બિહારમાં ઘૂસી ગયા છે."
•    આરજેડીના મનોજ ઝાનો પ્રતિભાવ: સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય પર પ્રતિક્રિયા આપતા આરજેડીના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા અને રાજ્યસભા સાંસદ મનોજ ઝાએ તેને "કરોડો બિહારવાસીઓની જીત" ગણાવી. તેમણે કહ્યું કે કોર્ટે SIR પ્રક્રિયાનો ઉદ્દેશ્ય મતદારોને હટાવવા નહીં, પરંતુ ઉમેરવાનો હોવો જોઈએ તેવા જે સૂચનો કર્યા છે તે બિહારના કરોડો લોકોના પક્ષમાં છે.
•    
બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે વિપક્ષના આરોપોને "નિરાધાર" ગણાવ્યા છે. આયોગનું કહેવું છે કે:
•    SIRનો નિર્ણય બંધારણ અને જનપ્રતિનિધિત્વ કાયદા હેઠળ મળેલા અધિકારોના દાયરામાં આવે છે.
•    તેનો મુખ્ય હેતુ મતદાર યાદીને સંપૂર્ણપણે સાચી અને પારદર્શક બનાવવાનો છે, જેથી સાચા મતદારો ઉમેરાય અને ખોટા કે નકલી નામો દૂર થાય.
•    બિહારમાં SIRનું કામ બરાબર ચાલી રહ્યું છે અને અત્યાર સુધીમાં 57% થી વધુ ફોર્મ જમા થઈ ચૂક્યા છે, જ્યારે હજુ 16 દિવસ બાકી છે.
•    આ પહેલા પણ આવા વિશેષ બદલાવ (SIR) કરવામાં આવ્યા છે.
•    SIR પ્રક્રિયામાં રાજકીય પક્ષોના બૂથ લેવલ એજન્ટ્સ (BLAs) પણ સામેલ છે.1
 
સુનાવણી દરમિયાન ઉઠેલા મુદ્દાઓ:
સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી પંચને સવાલ કર્યો હતો કે, "SIRની આ પ્રક્રિયા વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા જ કેમ શરૂ કરવામાં આવી. શું તેને ચૂંટણી સિવાયના સમયે કરી શકાય નહોતી." કોર્ટે એ પણ ટિપ્પણી કરી કે, "આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે સીધી લોકશાહી અને મતાધિકાર સાથે જોડાયેલી છે. જે પણ નિર્ણય હોય, તે આખા દેશ માટે દાખલો બેસાડી શકે છે." કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે, "ચૂંટણી પંચે આ પગલું પહેલા જ ઉઠાવવું જોઈતું હતું. હવે ઘણી મોડી થઈ ગયું છે."

અરજદારોના વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણનએ દલીલ કરી કે અપનાવવામાં આવેલી રીત ન તો 1950ના કાયદામાં છે કે ન તો વોટર રજીસ્ટ્રેશન નિયમોમાં. તેમણે આ પ્રક્રિયાને "મનસ્વી અને ભેદભાવપૂર્ણ" ગણાવી, કારણ કે કેટલાક ખાસ વર્ગોને દસ્તાવેજો આપવાથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.

ચૂંટણી પંચ વતી પૂર્વ એટર્ની જનરલ કે. કે. વેણુગોપાલે દલીલો રજૂ કરી, જેમાં તેમણે આ પ્રક્રિયાને સંપૂર્ણપણે બંધારણીય અને કાયદેસર ગણાવી.

હવે 28 જુલાઈના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું થાય છે અને આ મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા આગળ કેવી રીતે વધે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.