નવી દિલ્હી. ભારત તેની પ્રથમ સ્વદેશી ડેન્ગ્યુ રસી બનાવવાની નજીક પહોંચી ગયું છે. પ્રથમ અને બીજા તબક્કાની સફળતા પછી, 'ડેન્ગિયાલ' રસીનો ત્રીજા તબક્કાનો ક્લિનિકલ ટ્રાયલ ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR) અને પેનેસીઆ બાયોટેક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવી રહ્યો છે.

અત્યાર સુધીમાં લગભગ 8,000 સહભાગીઓએ નોંધણી કરાવી છે. હાલમાં, ભારતમાં ડેન્ગ્યુ માટે કોઈ એન્ટિવાયરલ સારવાર કે લાઇસન્સ પ્રાપ્ત રસી નથી.

ICMR ના વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, 'ડેંગિયાલ' ના ત્રીજા તબક્કાના ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં લગભગ 10,500 સહભાગીઓની નોંધણી ઓક્ટોબર સુધીમાં દેશભરના 20 કેન્દ્રો પર પૂર્ણ થવાની ધારણા છે. ભારતની સ્વદેશી ટેટ્રાવેલેન્ટ સિંગલ ડોઝ ડેંગ્યુ રસી 'ડેંગિયાલ' પેનેસીયા બાયોટેક દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે.

ટ્રાયલનો ત્રીજો તબક્કો ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં શરૂ થયો હતો. આ ટ્રાયલમાં પ્રથમ સહભાગીને ગયા વર્ષે પંડિત ભાગવત દયાળ શર્મા પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (PGIMS), રોહતક ખાતે રસી આપવામાં આવી હતી. આ તબક્કાના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ હેઠળ, અત્યાર સુધીમાં પુણે, ચેન્નાઈ, કોલકાતા, દિલ્હી અને ભુવનેશ્વર સહિત વિવિધ કેન્દ્રોમાં આઠ હજાર સહભાગીઓને રસી અથવા પ્લેસબોનો ડોઝ આપવામાં આવ્યો છે.

પ્લેસિબો એક એવો પદાર્થ છે જે દવા જેવો દેખાય છે પણ તેમાં કોઈ સક્રિય ઘટક નથી. પ્લેસિબોનો શરીર પર કોઈ પ્રભાવ પડતો નથી. તેનો ઉપયોગ દવા કેટલી અને કેવા પ્રકારની માનસિક અસર કરે છે તે જાણવા માટે થાય છે.

આ ટ્રાયલ ICMR- નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટ્રાન્સલેશનલ વાયરોલોજી એન્ડ એઇડ્સ રિસર્ચ-પુણે, નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એપિડેમિઓલોજી (NIE)-ચેન્નાઈ અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ વાયરોલોજી-પુણે દ્વારા હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. NIEના ડિરેક્ટર ડૉ. મનોજ મુર્હેકરે જણાવ્યું હતું કે પ્રથમ અને બીજા તબક્કાના ટ્રાયલના પરિણામોમાં આ સિંગલ-ડોઝ રસી અંગે સલામતીની ચિંતાનું કોઈ કારણ જોવા મળ્યું નથી.

ડૉ. મનોજ મુર્હેકરે જણાવ્યું હતું કે ત્રીજા તબક્કાના ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં નોંધાયેલા સહભાગીઓ પર બે વર્ષ સુધી નજર રાખવામાં આવશે. આ ટ્રાયલમાં આ ડેન્ગ્યુ રસીની અસરકારકતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. ચારેય સેરોટાઇપ્સ માટે અસરકારક રસી વિકસાવવી જટિલ છે.

મુર્હેકરે સમજાવ્યું કે ડેન્ગ્યુ વાયરસના ચાર સીરોટાઇપ છે, જે એકબીજા સામે 'ક્રોસ-પ્રોટેક્શન' ઓછું ધરાવે છે, જેનો અર્થ એ થાય કે વ્યક્તિઓ વારંવાર ચેપનો અનુભવ કરી શકે છે.

ડેન્ગ્યુ વાયરસના ચારેય સીરોટાઇપ ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં ચેપ ફેલાવી શકે છે. કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયે કહ્યું હતું કે ટેટ્રાવેલેન્ટ ડેન્ગ્યુ રસી સ્ટ્રેન (TV003/TV005) મૂળરૂપે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હેલ્થ (NIH), યુએસએ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.

ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં તેના આશાસ્પદ પરિણામો જોવા મળ્યા. પેનેસીઆ બાયોટેક એ ત્રણ ભારતીય કંપનીઓમાંની એક છે જેમને આ સ્ટ્રેન મળ્યું છે. ભારતીય રસી ફોર્મ્યુલેશનના તબક્કા-1 અને 2 ક્લિનિકલ ટ્રાયલ 2018-19 માં પૂર્ણ થયા હતા અને આશાસ્પદ પરિણામો દર્શાવ્યા હતા.

ભારત ડેન્ગ્યુથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત 30 દેશોમાં સામેલ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) અનુસાર, છેલ્લા બે દાયકામાં વૈશ્વિક ડેન્ગ્યુના કેસોમાં સતત વધારો થયો છે. 2023 ના અંત સુધીમાં ડેન્ગ્યુ 129 થી વધુ દેશોમાં ફેલાશે તેવી ધારણા છે. ભારતમાં, લગભગ 75-80 ટકા ચેપ લક્ષણો વિનાના હોય છે.

૨૦-૨૫ ટકા કેસોમાં જ્યાં લક્ષણો દેખાય છે, બાળકોમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાનું અને મૃત્યુનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે. આ વર્ષે માર્ચ સુધીમાં ડેન્ગ્યુના લગભગ ૧૨,૦૪૩ કેસ નોંધાયા હતા. ૨૦૨૪માં, ૨.૩ લાખ કેસ અને ૨૯૭ મૃત્યુ નોંધાયા હતા.