ભોપાલના લાલઘાટીમાં સ્થિત ગુફા મંદિર માત્ર ધાર્મિક આસ્થાનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ તે તેની રહસ્યમય ગુફાઓ, કુદરતી સૌંદર્ય અને ઐતિહાસિક સુવિધાઓને કારણે ભક્તો અને પ્રવાસીઓ બંને માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહે છે. શ્રાવણ મહિનો, મહાશિવરાત્રી અને નવરાત્રી જેવા તહેવારો પર અહીં વિશેષ પૂજા કરવામાં આવે છે અને દૂર દૂરથી ભક્તો અહીં દર્શન માટે આવે છે. શ્રાવણના સોમવારે જલાભિષેક કરવાની પરંપરાનું વિશેષ મહત્વ છે.

ગુફા મંદિરનો ઇતિહાસ સ્વામી સંત નારાયણ દાસ ત્યાગી મહારાજ સાથે સંકળાયેલો છે, જેમણે ૧૯૪૯માં આ સ્થળે ગુફાઓ શોધી કાઢી હતી. આ ગુફાઓમાં તેમને એક સ્વ-નિર્મિત શિવલિંગ મળ્યું, જેના પર પાણીના ટીપાં કુદરતી રીતે પડતા રહે છે. આ પછી, તેમણે અહીં મંદિરની સ્થાપના કરી અને તેને ધાર્મિક સ્થળનું સ્વરૂપ આપ્યું.

શ્રાવણ મહિનામાં આ મંદિરમાં વિશેષ પૂજા, રુદ્રાભિષેક, ભજન-કીર્તન અને યજ્ઞનું આયોજન કરવામાં આવે છે. અહીં ભક્તો શાંતિ અને સ્વાસ્થ્યનો અનુભવ કરે છે. અહીંની ગુફા અને કુદરતી વાતાવરણ મનને શાંતિ આપે છે. શ્રાવણનો સોમવાર એક ખાસ અનુભવ છે.

દર સોમવારે અહીં ભક્તોની ભીડ જામે છે. શિવલિંગ પર જળ ચઢાવીને મનોકામનાઓ પૂર્ણ થાય છે. શ્રાવણ મહિનામાં ભક્તો દૂર-દૂરથી અહીં આવે છે. મંદિર વહીવટીતંત્ર દિવસ-રાત ભક્તોની સેવા કરવામાં વ્યસ્ત રહે છે.

સાત ગુફાઓ ધરાવતું આ મંદિર અદ્ભુત સ્થાપત્યનું ઉદાહરણ છે. લાલઘાટી મંદિર સંકુલમાં કુલ સાત કુદરતી ગુફાઓ છે. મુખ્ય ગુફામાં શિવલિંગ સ્થાપિત છે, અને આખા વર્ષ દરમિયાન તેના ગર્ભગૃહમાં જલાભિષેક કરવામાં આવે છે. મંદિરની અંદર ભગવાન રામ-લક્ષ્મણ-સીતા, હનુમાન, દુર્ગા, રાધા-કૃષ્ણ સહિત અન્ય દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ પણ સ્થાપિત છે. સંકુલમાં એક સંસ્કૃત પાઠશાળા પણ કાર્યરત છે. ખાસ પ્રસંગોએ અહીં મેળાઓ યોજાય છે.