અમરાવતી, તા. ૧૫ જુલાઈ, ૨૦૨૫ (મંગળવાર): પ્રેસની સ્વતંત્રતાના સંદર્ભમાં એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં, આંધ્ર પ્રદેશ હાઈકોર્ટે 'સાક્ષી' દૈનિક સમાચાર પત્રના વરિષ્ઠ પત્રકાર અને સંપાદક વિરુદ્ધ દાખલ કરાયેલી ફોજદારી કાર્યવાહીને રદ કરી દીધી છે. તેમના પર ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ ૩૫૩(૨) હેઠળ "ઉમ્માદિ કૃષ્ણજિલ્લાલો અરાચકમ" (ઉમ્મદી કૃષ્ણ જિલ્લામાં અરાજકતા) શીર્ષકથી લેખ પ્રકાશિત કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ફરિયાદકર્તાનો દાવો હતો કે આ લેખમાં કથિત રૂપે ખોટી માહિતી આપવામાં આવી હતી, જે હિંસક રમખાણો ભડકાવવા અને જનતાને ગેરમાર્ગે દોરવાની સંભાવના ધરાવતી હતી.
BNS કલમ ૩૫૩(૨) અને કોર્ટનું નિરીક્ષણ:
BNS ની કલમ ૩૫૩(૨) હેઠળ, ધર્મ, જાતિ, જન્મસ્થળ, નિવાસસ્થાન, ભાષા, જાતિ અથવા સમુદાય અથવા અન્ય કોઈપણ આધારે વિવિધ ધાર્મિક, વંશીય, ભાષાઈ અથવા પ્રાદેશિક જૂથો અથવા જાતિઓ અથવા સમુદાયો વચ્ચે શત્રુતા, નફરત અથવા દુર્ભાવનાની ભાવનાઓ પેદા કરવા કે પ્રોત્સાહન આપવા, અથવા પેદા કરવા કે પ્રોત્સાહન આપવાની સંભાવના ધરાવતા કોઈપણ નિવેદન કે રિપોર્ટને, ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમો સહિત, ખોટી માહિતી, અફવા અથવા ભયાવહ સમાચાર આપવા, પ્રકાશિત કરવા અથવા પ્રસારિત કરવાના ઈરાદાથી કરનાર વ્યક્તિને ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંનેની સજા થઈ શકે છે.
જસ્ટિસ હરિનાથ એન. ની સિંગલ બેન્ચે આ લેખમાં એવું કોઈ તત્વ શોધી શક્યું નથી જે જૂથો વચ્ચે શત્રુતાને ભડકાવે અથવા પ્રોત્સાહન આપી શકે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, બંધારણનો અનુચ્છેદ ૧૯(૧)(એ) માત્ર વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની જ બાંયધરી નથી આપતો, પરંતુ કોઈ વ્યક્તિના ભાષણ અને લેખને સાંભળવા, વાંચવા અને પ્રાપ્ત કરવાના અધિકારનું પણ રક્ષણ કરે છે.
પ્રેસની સ્વતંત્રતાનું મહત્વ:
સિંગલ જજે વધુમાં કહ્યું, "આવા લેખના પ્રકાશનના સંબંધમાં ફરિયાદ મળવા પર ગુનો નોંધવામાં આવ્યો, જેનાથી ન તો જૂથો વચ્ચે શત્રુતા વધી કે ન તો કોઈ હંગામો કે અધિકારોને ઠેસ પહોંચી. આ અદાલતનો સુવિચારીત મત છે કે કાયદો અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના સંબંધમાં સુસ્થાપિત છે. પ્રેસની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ થવું જોઈએ જેથી એ સુનિશ્ચિત થઈ શકે કે તમામ માધ્યમો દ્વારા માહિતી સામાન્ય જનતા સુધી પહોંચે. દરેક મુદ્દા માટે ૩૬૦° આયામી દ્રષ્ટિકોણ હોઈ શકે છે. તેથી વિવિધ ખૂણાઓથી કરાયેલ વિચાર ફોજદારી ફરિયાદોનો વિષય બની શકે નહીં. જો લેખ માનહાનિકારક હોય તો બદનામ વ્યક્તિ માટે લેખ દ્વારા કથિત રૂપે પહોંચાડવામાં આવેલી માનહાનિની હદ સુધી વળતર મેળવવાનો વિકલ્પ હંમેશા ખુલ્લો રહે છે."
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ:
ચિરુમામિલા કૃષ્ણ (પ્રતિવાદી નંબર ૨) દ્વારા ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમાં આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે લેખના પરિણામે બે ધાર્મિક જૂથો કે જાતિઓ વચ્ચે શત્રુતા વધશે અને રમખાણો તથા હંગામો ભડકશે. આ પછી, અરજદાર વિરુદ્ધ ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ ૩૫૩(૨) હેઠળ કથિત અપરાધ માટે નોંધાયેલી ફરિયાદને રદ કરવા માટે ફોજદારી અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી.
અરજદારનો તર્ક હતો કે લેખ વિશ્વસનીય માહિતી પર આધારિત હતો અને વ્યાપક સંશોધન પછી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો. અરજદારે દલીલ કરી કે અખબારનો લેખ ફક્ત એટલા માટે ફરિયાદ દાખલ કરવાનું કારણ બની શકે નહીં, કારણ કે આ લેખ રાજ્યના સત્તાધારી લોકો માટે યોગ્ય નથી. એવો પણ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે ફરિયાદમાં એ નથી જણાવાયું કે કયા વર્ગો કે જૂથો પર રમખાણો થયા. એવું પણ દલીલ કરવામાં આવી હતી કે અખબારના રિપોર્ટ પર પાયાવિહોણા આરોપો લગાવી શકાય નહીં. આ જ ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ ૩૫૩(૨) હેઠળ કેસ દાખલ કરવાનો આધાર બની શકે નહીં. અંતે અરજદારે પુષ્ટિ કરી કે લેખ ધાર્મિક, રિટેલ, ભાષાઈ અથવા પ્રાદેશિક જૂથો, જાતિઓ અને સમુદાયો વચ્ચે કોઈપણ પ્રકારની શત્રુતા, નફરત અથવા દુર્ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપશે નહીં.
આ અરજીને ફગાવી દેવાની વિનંતી કરતા રાજ્યએ દલીલ કરી હતી કે તપાસ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે અને પોલીસે હજુ તપાસ પૂર્ણ કરી નથી.
ન્યાયાલયનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ:
ન્યાયાલયે રોમેશ થાપર વિરુદ્ધ મદ્રાસ રાજ્ય [AIR 1950 SC 124] ના કેસનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો, જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મદ્રાસ રાજ્ય દ્વારા જારી કરાયેલો સરકારી આદેશ રદ કર્યો હતો - જેના હેઠળ એક પત્રિકાના પ્રકાશન અને પ્રસાર પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ન્યાયાલયે માન્યું હતું કે કોઈ સમાચાર પત્રના પ્રસારના અધિકારને સીમિત કે અવરોધિત કરી શકાય નહીં. આવો પ્રતિબંધ ગેરબંધારણીય છે અને અનુચ્છેદ ૧૯(૨) નું ઉલ્લંઘન કરે છે.
અરજી સ્વીકારતા સિંગલ જજે માન્યું કે, સમાચાર પત્રના લેખના આધારે ગુનો દાખલ કરવો, જેણે ન તો દુશ્મનીને પ્રોત્સાહન આપ્યું કે ન તો જૂથો વચ્ચે કોઈ હંગામાને ઉશ્કેર્યો, તે અનુચિત છે. ન્યાયાલયે વધુમાં પુષ્ટિ કરી કે જો લેખ માનહાનિકારક હોય તો બદનામ પક્ષ વળતર માટે દીવાની ઉપચાર પ્રાપ્ત કરવાનો હકદાર છે.