નવી દિલ્હી : તમે વિચાર્યું પણ નહીં હોય કે એક નાનકડું ચુંબક આખી દુનિયાની સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર પર કેટલી મોટી અસર કરી શકે છે! આપણે અહીં સામાન્ય ચુંબકની વાત નથી કરતા, પણ 'રેર અર્થ મેગ્નેટ્સ' (દુર્લભ પૃથ્વી ચુંબક) ની વાત કરી રહ્યા છીએ, જે આધુનિક યુદ્ધ પ્રણાલી, મિસાઈલો, રડાર, ડ્રોન અને અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીનો પ્રાણ છે. આ 'દોલત' પર ચીને પોતાનો કબ્જો જમાવ્યો છે, જેના કારણે તે દુનિયાનો 'દુશ્મન' પણ બની રહ્યું છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, ભારત પાસે આ દુર્લભ ખનિજોનો પાંચમો સૌથી મોટો ભંડાર છે અને હવે ભારત તેના સ્વદેશી ઉત્પાદન માટે મેગા પ્લાન બનાવી રહ્યું છે!

શું છે આ 'રેર અર્થ મેગ્નેટ્સ'?
સાદી ભાષામાં કહીએ તો, રેર અર્થ મેગ્નેટ્સ એ 'દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો' ના મિશ્ર ધાતુઓમાંથી બનેલા અત્યંત શક્તિશાળી કાયમી ચુંબક છે. આ તત્વો પૃથ્વીની સપાટી પર વિખરાયેલા સ્વરૂપમાં મળે છે અને તે આધુનિક ટેકનોલોજી માટે અનિવાર્ય છે.

ઉપયોગોની યાદી લાંબી છે:
•    સંરક્ષણ: મિસાઈલ, સબમરીન, સેટેલાઇટ, ડ્રોન, રડાર, ગાઇડેડ હથિયારો, નાઇટ-વિઝન ગોગલ્સ.
•    ટેકનોલોજી: કમ્પ્યુટર મેમરી, ડીવીડી, રિચાર્જેબલ બેટરી, મોબાઇલ ફોન (જેમ કે આઇફોન), સ્પીકર્સ, પ્રિન્ટર, મેડિકલ ડિવાઇસ.
•    પરિવહન: બુલેટ ટ્રેન, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (બેટરી કાર).
•    અવકાશ: રોકેટ અને અવકાશ ટેકનોલોજી, GPS સિસ્ટમ.
આ ચુંબક સામાન્ય ચુંબક કરતાં 2-7 ગણા વધુ શક્તિશાળી હોય છે.

કેટલા પ્રકારના હોય છે?
મુખ્યત્વે બે પ્રકારના રેર અર્થ મેગ્નેટ્સ છે:
1.    નિયોડિમિયમ ચુંબક (NdFeB): આ સૌથી સસ્તો અને સૌથી મજબૂત આઉટપુટ આપનારો ચુંબક છે. 1980ના દાયકામાં વિકસિત આ ચુંબક હાલ સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાય છે.
2.    સમૈરિયમ કોબાલ્ટ ચુંબક (SmCo): આ પણ અત્યંત શક્તિશાળી હોય છે અને ઊંચા તાપમાને પણ સ્થિર રહે છે. તેમાં કાટ લાગતો નથી. તેનો ઉપયોગ સેટેલાઇટ સિસ્ટમ, સોનાર, રડાર, સબમરીન, ગાઇડેડ મિસાઈલો અને એરોસ્પેસમાં થાય છે.

ચીનનો દબદબો અને ભારતનો મોટો ભંડાર
વૈશ્વિક સ્તરે રેર અર્થ મેટલ્સનો કુલ ભંડાર લગભગ 12 કરોડ ટનનો અંદાજવામાં આવે છે. આ ભંડાર ચીન, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, બ્રાઝિલ, ભારત સહિતના દેશોમાં ફેલાયેલો છે.

ચિંતાજનક વાત એ છે કે, ચીન આ દુર્લભ ખનિજોનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે અને વિશ્વના કુલ ઉત્પાદનનો 90% હિસ્સો ચીનમાંથી આવે છે! ચીન પાસે 4.4 કરોડ મેટ્રિક ટન દુર્લભ ખનિજોનો ભંડાર છે અને તે અન્ય નાના દેશોમાંથી પણ આ તત્વોની આયાત કરીને પોતાના ભંડારને સુરક્ષિત રાખે છે.

પરંતુ, અહીં ભારત માટે એક ખુશખબર છે: ભારત પાસે દુર્લભ પૃથ્વી તત્વોનો વિશ્વનો પાંચમો સૌથી મોટો ભંડાર છે! જોકે, અત્યાર સુધી ભારત પોતાની જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે આ ધાતુઓની આયાત કરતું હતું. અમેરિકા પાસે પણ આ ભંડાર છે, પણ તે ચીન અને ભારત કરતાં ઘણો પાછળ છે.

ભારતની આત્મનિર્ભરતા તરફ કૂચ
આ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારતે તાજેતરમાં રેર અર્થ મેગ્નેટ્સના સ્વદેશી ઉત્પાદન માટે એક મોટો પ્લાન બનાવ્યો છે. આના પર રૂ. 1,345 કરોડ ખર્ચ કરવામાં આવશે, જે ભારતને આ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનાવવામાં મદદ કરશે. આઇફોન નિર્માતા એપલ જેવી વૈશ્વિક કંપનીઓ પણ રેર અર્થ મેગ્નેટ્સ માટે અમેરિકી ખાણકામ કંપનીઓ સાથે કરોડો ડોલરના કરાર કરી રહી છે, જે આ ખનિજોના મહત્વને દર્શાવે છે.

દુર્લભ પૃથ્વી તત્વોની શોધ આકસ્મિક રીતે 1787માં સ્વીડનના એક લેફ્ટનન્ટ કર્નલ દ્વારા થઈ હતી, જ્યારે તેમને એક ખાણમાં એક અસામાન્ય કાળો પથ્થર મળ્યો હતો. ભારતમાં આ તત્વોની શોધ અને પ્રોસેસિંગનું કામ ઇન્ડિયન રેર અર્થ લિમિટેડ (IREL) કરે છે.

આમ, એક નાનકડા ચુંબકની આજુબાજુ આખી દુનિયાની સુરક્ષા અને આર્થિક સમીકરણો ફરે છે. ભારતનું આ પગલું ભવિષ્યમાં તેની સુરક્ષા અને ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ માટે અત્યંત મહત્વનું સાબિત થશે.