નવી દિલ્હી : જ્યારે નરેન્દ્રભાઈ મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) સત્તામાં આવી, ત્યારે એક ધારણા પ્રબળ બની કે ભારતીય મીડિયાએ સત્તાના દબાણ સામે ઘૂંટણ ટેકવી દીધા છે. જોકે, સત્તા સામે મીડિયાનું ઝૂકવું કોઈ નવી વાત નથી. ભારતમાં અગાઉ પણ મજબૂત બહુમતીવાળી સરકારો, જેમ કે ઇન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધીના કાર્યકાળમાં, મીડિયા પર સત્તાનો પ્રભાવ જોવા મળ્યો છે. પરંતુ, નરેન્દ્રભાઈ મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારનું મીડિયા મેનેજમેન્ટ અન્ય મજબૂત સરકારો કરતાં અનેક રીતે અલગ અને વધુ અસરકારક રહ્યું છે. ચાલો વિશ્લેષણ કરીએ કે નરેન્દ્રભાઈના નેતૃત્વમાં ભાજપના મીડિયા મેનેજમેન્ટનો વિકાસ, તેની વ્યૂહરચના અને મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નો કેવા રહ્યા છે.
પ્રારંભિક તબક્કો: આક્રમક પ્રવક્તા શૈલીનો પાયો
નરેન્દ્રભાઈ મોદી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા તે પહેલાં ભાજપના રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ, અને પાર્ટીના સત્તાવાર પ્રવક્તા હતા. પ્રવક્તા તરીકે તેમણે એક નવી, આક્રમક શૈલી અપનાવી, જેમાં વિરોધ પક્ષના પ્રવક્તાઓની વાતને વચ્ચેથી કાપવી, વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ પર ઉશ્કેરણી કરવી અને તીક્ષ્ણ જવાબોથી પ્રભુત્વ જમાવવું શામેલ હતું. આ શૈલીએ માત્ર મીડિયામાં ભાજપની હાજરીને મજબૂત કરી ન હતી, પરંતુ વર્તમાન પ્રવક્તાઓ જેવા કે સંબિત પાત્રા અને નલિન કોહલી માટે પણ એક મોડેલ સ્થાપિત કર્યું. ૧૯૯૦ ના દાયકાના અંત અને ૨૦૦૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં, નરેન્દ્રભાઈ ટેલિવિઝન ચર્ચાઓમાં વિરોધ પક્ષના નેતાઓની નબળાઈઓ પર નિશાન સાધતા, ભાવનાત્મક અપીલનો પણ ઉપયોગ કર્યો. ૧૯૯૮ પછી ભાજપ મુખ્યાલયમાં શુક્રવારે સાંજે 'મીડિયા વર્કશોપ' શરૂ થઈ, જ્યાં યુવા પ્રવક્તાઓને વાસ્તવિક પ્રશ્નોત્તરી સત્રો દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવતી હતી. કહેવાય છે કે અરુણ જેટલી દિવસભરની વકીલાત પછી ભાજપ કાર્યાલયમાં પ્રવક્તાઓને તાલીમ આપતા હતા કે ચર્ચામાં કઈ બાબતને હાઈલાઈટ કરવી કે મુદ્દાઓ સાથે કેવી રીતે નિપટવું. આ મોડેલ આજે પણ પાર્ટીના IT-સેલની સાપ્તાહિક બ્રીફિંગમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે: વિવાદોનો સામનો અને છબી નિર્માણ
૨૦૦૧ માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા પછી, નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ તેમની આક્રમક શૈલીને વધુ શુદ્ધ કરી. ૨૦૦૨ ના ગુજરાત રમખાણો પછી, જ્યારે રાષ્ટ્રીય મીડિયાએ તેમને કઠિન સવાલો પૂછ્યા, ત્યારે તેમણે તેને 'દકિયાનૂસી' અને 'પૂર્વગ્રહગ્રસ્ત' ગણાવ્યા.
 * લિંગદોહ પર નિશાન: ૨૦૦૨ માં જ્યારે ચૂંટણી પંચે મધ્યસત્ર ચૂંટણીની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કર્યો, ત્યારે નરેન્દ્રભાઈએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જેમ્સ માઈકલ લિંગદોહને તેમની ખ્રિસ્તી પૃષ્ઠભૂમિ પર નિશાન બનાવ્યા.
 * ધ્રુવીકરણની રણનીતિ: તેમના ભાષણોમાં 'મિયાં મુશર્રફ' કે 'અહમદ મિયાં' જેવા સંબોધનોનો ઉપયોગ, એક ખાસ સમુદાયને લક્ષ્ય બનાવવાની રણનીતિનો ભાગ હતો, જેણે તેમની છબીને ધ્રુવીકરણ કરનારા નેતા તરીકે મજબૂત કરી.
 * પત્રકારો પર સીધો હુમલો: ૨૦૦૯ ના હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ સમિટમાં, જ્યારે પત્રકાર રાજદીપ સરદેસાઈએ તેમને રમખાણો સંબંધિત સવાલ પૂછ્યો, ત્યારે નરેન્દ્રભાઈએ ન માત્ર સવાલને ટાળી દીધો, પરંતુ પત્રકાર પર જ 'એજન્ડા ચલાવવા'નો આરોપ લગાવ્યો. તેમણે કહ્યું, "તમારા જેવા પત્રકારો ગુજરાતની જનતાના જનાદેશને અવગણે છે." આ એક મુખ્યમંત્રી દ્વારા રાષ્ટ્રીય મંચ પર એક પ્રમુખ પત્રકાર પર ખુલ્લો હુમલો હતો, જે તેમની મીડિયા મેનેજમેન્ટની આક્રમક રણનીતિનું પ્રતીક હતો.
 * મીડિયાની વિશ્વસનીયતા પર સવાલ: એક અન્ય મુલાકાતમાં, નરેન્દ્રભાઈએ રાજદીપ પર કટાક્ષ કરતા કહ્યું, "મોદીને ગાળો આપનારાઓને રાજ્યસભાની સીટ મળે છે, પદ્મશ્રી અને પદ્મભૂષણ મળે છે. મારી શુભકામનાઓ છે કે તમે પણ આ અભિયાન ચાલુ રાખો અને રાજ્યસભા પહોંચો." આ પ્રકારની ટિપ્પણીઓ ન માત્ર વ્યક્તિગત હુમલો હતી, પરંતુ મીડિયાની વિશ્વસનીયતા પર સવાલ ઉઠાવવાની રણનીતિનો પણ ભાગ હતી.
ગુજરાત કાળ (૨૦૦૧-૨૦૧૪): પ્રતિકૂળ રાષ્ટ્રીય મીડિયા અને સ્થાનિક કવરેજ
નરેન્દ્રભાઈએ સ્થાનિક અખબારોનો દ્વિ-માર્ગી ઉપયોગ કર્યો. 'સંદેશ' અને 'ગુજરાત સમાચાર' માં નિયમિત કૉલમ લખતા તેમણે વિકાસ-પ્રોજેક્ટ્સના આંકડા શેર કર્યા અને સોશિયલ મીડિયા ફોરવર્ડ તૈયાર કરાવવા માટે તે જ આંકડાને અંગ્રેજી સ્લાઇડ-ડેકમાં રૂપાંતરિત કરાવ્યા. ૨૦૧૧ ની ત્રણ-દિવસીય 'સદ્ભાવના ઉપવાસ' શ્રેણીની તસવીરો સરકારી માહિતી વિભાગે દર કલાકે ટીવી ચેનલોને 'ફ્રી ફીડ' માં ઉપલબ્ધ કરાવી; બદલામાં ચેનલોના ઑન-સ્ક્રીન ગ્રાફિક્સમાં 'વિકાસ પુરુષ' ટૅગ ફ્લૅશ થતો રહ્યો.
રાષ્ટ્રીય મંચ પર: સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ ક્રાંતિ
૨૦૧૪ ના લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન, ભાજપે ડિજિટલ અને સોશિયલ મીડિયાના ક્ષેત્રમાં અભૂતપૂર્વ રણનીતિ અપનાવી. નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ ટ્વિટર (હવે X) અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરીને જનતા સાથે સીધો સંવાદ સ્થાપિત કર્યો. તેમની 'ચાય પે ચર્ચા' અને 'મન કી બાત' જેવા અભિયાનો માત્ર મતદારો સુધી પહોંચવામાં જ નહીં, પરંતુ પરંપરાગત મીડિયાની મધ્યસ્થીને ઘટાડવામાં પણ સફળ રહ્યા. નરેન્દ્રભાઈની સોશિયલ મીડિયા રણનીતિમાં તેમની છબીને 'વિકાસ પુરુષ' અને 'મજબૂત નેતા' તરીકે સ્થાપિત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો. ૨૦૧૪ માં તેમની રેલીઓનું લાઇવ સ્ટ્રીમિંગ થયું, 3D હોલોગ્રામ તકનીકનો ઉપયોગ થયો, જેણે તેમને એકસાથે અનેક સ્થળોએ 'હાજર' રહેવાની ક્ષમતા આપી. આનાથી તેમની છબી જન-કેન્દ્રિત નેતા તરીકે પ્રચારિત થઈ.
સહયોગીઓની ભૂમિકા: અરુણ જેટલી અને અમિત શાહ
નરેન્દ્રભાઈ મોદીના મીડિયા મેનેજમેન્ટની સફળતામાં તેમના બે પ્રમુખ સહયોગી, અરુણ જેટલી અને અમિત શાહ, મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતા રહ્યા. અરુણ જેટલી, જે પોતાની શાલીનતા અને મીડિયા સાથેના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો માટે જાણીતા હતા, તેમણે 'ગુડ કોપ' ની ભૂમિકા ભજવી. તેઓ પત્રકારો સાથે નરમ અવાજમાં વાત કરતા હતા અને નીતિગત મુદ્દાઓ પર તર્કપૂર્ણ ચર્ચા કરતા હતા. બીજી તરફ, અમિત શાહે 'બેડ કોપ' ની ભૂમિકા ભજવી, જે આક્રમક હતા અને પત્રકારો સાથે વાદવિવાદ કરવામાં સંકોચ કરતા ન હતા. ૨૦૧૯ ના લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન, અમિત શાહે અનેક મુલાકાતોમાં વિરોધ પક્ષો અને મીડિયાના સવાલોના તીક્ષ્ણ જવાબો આપ્યા. તેમની આ શૈલી પાર્ટીના કાર્યકર્તાઓ અને સમર્થકોમાં જોશ ભરવામાં અસરકારક રહી. જેટલી અને શાહની આ જોડી, સંગઠનાત્મક કૌશલ્ય અને મીડિયા મેનેજમેન્ટમાં સંતુલન જાળવી રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ હતી.
વર્તમાન રણનીતિ: નિયંત્રણ અને પ્રચાર
૨૦૧૪ અને ૨૦૧૯ ના ચૂંટણીઓમાં જીત પછી ભાજપે મીડિયા મેનેજમેન્ટને વધુ શુદ્ધ કર્યું. 'મોદી લહેર' ને જાળવી રાખવા માટે પાર્ટીએ માત્ર પરંપરાગત મીડિયા જ નહીં, પરંતુ ડિજિટલ અને સોશિયલ મીડિયા પર પણ નિયંત્રણ સ્થાપિત કર્યું. આ માટે નીચેની રણનીતિઓ અપનાવવામાં આવી:
 * મીડિયા ગૃહો પર દબાણ: અનેક મીડિયા ગૃહો, કાં તો પ્રત્યક્ષ માલિકી દ્વારા અથવા કોર્પોરેટ દબાણ દ્વારા, સરકાર પ્રત્યે નરમ વલણ અપનાવવા લાગ્યા. કેટલાક પ્રમુખ ન્યૂઝ ચેનલોએ સરકારની નીતિઓનું ખુલ્લેઆમ સમર્થન કર્યું, જેને 'ગોદી મીડિયા' કહેવામાં આવ્યું.
 * નોટબંધીની જાહેરાતના આગામી ૫૦ દિવસ સુધી વડાપ્રધાનના દરેક સંબોધનને સરકારી દૂરદર્શને સતત રિલે કર્યું. ખાનગી ચેનલોએ પણ ઘણીવાર પ્રસ્તાવિત પેનલ ચર્ચા રોકીને લાઇવ ફીડ આપી અને તેને 'નેશનલ ઇમ્પોર્ટન્સ' ના તર્કથી વાજબી ઠેરવ્યું.
 * લશ્કરી કાર્યવાહીના વીડિયો: ૨૦૧૬ અને ૨૦૧૯ ની લશ્કરી કાર્યવાહીઓના વીડિયો-ક્લિપ સેનાની બ્રીફિંગના તરત જ પછી જારી થયા. ચેનલોને સૂચિત હેડલાઇન-ટિકર ('ભારતે કરારો જવાબ આપ્યો') મોકલવામાં આવ્યા, જેણે પ્રાઇમ-ટાઇમ ચર્ચાઓની ભાષા નક્કી કરી દીધી.
 * સોશિયલ મીડિયા સેના: ભાજપની IT સેલ, અમિત માલવીયાના નેતૃત્વમાં, સોશિયલ મીડિયા પર એક મજબૂત નેટવર્ક બનાવ્યું. આ સેલ માત્ર સરકારની ઉપલબ્ધિઓનો પ્રચાર કરતી નથી, પરંતુ વિરોધ પક્ષના નેતાઓ અને ટીકાકારો સામે પણ અભિયાન ચલાવે છે.
 * નિયંત્રિત મુલાકાતો: નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ તેમના કાર્યકાળમાં પસંદગીની મુલાકાતો આપી, જે મોટે ભાગે એવા પત્રકારો કે ચેનલોને આપવામાં આવી જે સરકાર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવતા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, ૨૦૧૯ માં અભિનેતા અક્ષય કુમાર સાથેની તેમની મુલાકાત, જે બિન-રાજકીય અને વ્યક્તિગત પ્રશ્નો પર કેન્દ્રિત હતી, તેણે તેમની છબીને વધુ માનવીય બનાવી.
વૈશ્વિક કાર્યક્રમોથી બન્યો જનમત
 * Howdy Modi (હ્યુસ્ટન-૨૦૧૯) અને Namaste Trump (અમદાવાદ-૨૦૨૦): અમેરિકી ટીવી નેટવર્કોએ આ કાર્યક્રમોને 'ટ્રમ્પ-મોદી બંધન' ગણાવ્યા. ભાજપે આવા વીડિયો હિન્દી સબટાઈટલ સાથે ગામ-સ્તરીય વોટ્સએપ ગ્રુપોમાં પહોંચાડ્યા, તે બતાવીને કે 'દુનિયા ભારતની વાત સાંભળી રહી છે'.
 * G-20 ભારત અધ્યક્ષતા (૨૦૨૩): દેશભરમાં ૩૪ ભાષાઓમાં નરેન્દ્રભાઈ મોદીના પોસ્ટર અને અતિથિ નેતાઓ સાથે તેમના કટ-આઉટ — દ્રશ્ય-વિજ્ઞાન (વિઝ્યુઅલ રેટોરિક) દ્વારા ઘરેલુ દર્શકોને 'વિશ્વ-નેતૃત્વ'નું કથાનક મળ્યું.
ત્રીજો કાર્યકાળ અને બદલાયેલ રાજકીય સમીકરણ
 * ગઠબંધન યુગની રણનીતિ: ૨૦૨૪ માં ભાજપને પૂર્ણ બહુમતી ન મળવા છતાં પણ, સંચાર-અભિયાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીની આસપાસ જ કેન્દ્રિત છે. 'વિકસિત ભારત ૨૦૪૭' જેવા દીર્ઘકાલિન નારાઓએ વ્યક્તિગત નેતૃત્વને સંસ્થા-નિરપેક્ષ બનાવી દીધું છે.
 * આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા પર પ્રહાર: જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાએ 'સરકારી દબાણ' અને 'માનહાનિના મુકદ્દમાઓમાં' તેજી તરફ સંકેત કર્યો, સરકારે તેને 'ભારત-દ્વેષી' ગણાવીને ફગાવી દીધું. તે જ રીતે, The Wire, Newslaundry, Scroll વગેરે પર આવકવેરા કે ED ના દરોડા દ્વારા ધમકાવવામાં આવ્યું.
નરેન્દ્રભાઈ મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપનું મીડિયા મેનેજમેન્ટ એક સુનિયોજિત, બહુઆયામી રણનીતિનું પરિણામ છે, જે આક્રમકતા, તકનીકી નવીનતા અને નિયંત્રણથી સંચાલિત છે. આ રણનીતિની ટીકા થતી રહી છે, ખાસ કરીને મીડિયાની સ્વતંત્રતા પર સવાલ ઉઠાવવા માટે. પરંતુ તે નિર્વિવાદ છે કે ભાજપનું મીડિયા મેનેજમેન્ટ ભારતીય રાજકારણમાં એક નવો માપદંડ સ્થાપિત કરી ચૂક્યું છે.