પ્રયાગરાજ : અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે ગઈકાલે એક મહત્વપૂર્ણ આદેશમાં, ચાલુ કૃષ્ણ જન્મભૂમિ-શાહી ઇદગાહ મસ્જિદ વિવાદના કેસોમાં દાખલ કરાયેલા દાવો નંબર 17 માં દેવતા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ (નેક્સ્ટ ફ્રેન્ડ દ્વારા) અને અન્ય દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીને મંજૂરી આપી છે. આ અરજી ભગવાન કૃષ્ણના ભક્તો વતી અને તેમના લાભ માટે પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો કરવા માટે હતી.

મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા: કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી કે વાદીઓને મુસ્લિમ સમુદાય વતી દાવો કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી નથી અને કોર્ટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલી પ્રતિનિધિ ક્ષમતા ફક્ત ભગવાન કૃષ્ણના ભક્તોના પક્ષમાં છે.

કોર્ટે વધુ નિર્દેશ આપ્યો કે સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) ના ઓર્ડર 1 રૂલ 8(1)(a) હેઠળ તમામ રસ ધરાવતા વ્યક્તિઓને 15 દિવસની અંદર એક રાષ્ટ્રીય અખબારમાં, વાદીના ખર્ચે નોટિસ જારી કરવામાં આવે. કોર્ટે વાદીને, જો જરૂર પડે તો, દાવામાં આનુષંગિક સુધારાઓ (consequential amendments) માટે અલગ અરજી દાખલ કરવાની પણ મંજૂરી આપી છે.

દાવો નંબર 17 શું છે?
સંક્ષિપ્તમાં, દાવો નંબર 17 દેવતા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ (વાદી નં. 1), અસ્થાન શ્રી કૃષ્ણ જન્મભૂમિ (વાદી નં. 2), અને અન્ય ભક્તો (વાદી નં. 3 થી 5) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. વાદીઓનો આરોપ છે કે વિવાદિત સંપત્તિ ભગવાન કૃષ્ણનું જન્મસ્થળ છે અને અનાદિ કાળથી તેની પૂજા કરવામાં આવે છે. આ દાવો ઇદગાહના માળખાના અસ્તિત્વને પડકારે છે કારણ કે તે દાવો કરે છે કે તે એક અનઅધિકૃત સુપરસ્ટ્રક્ચર છે જે મુઘલ કાળ દરમિયાન મૂળ મંદિરના ધ્વંસ પછી બાંધવામાં આવ્યું હતું.

વાદીઓએ (એડવોકેટ પી.વી. યોગેશ્વરન દ્વારા રજૂ કરાયેલા, એડવોકેટ્સ તેજસ કે. સિંહ અને અજય કુમાર સિંહ દ્વારા મદદ કરાયેલા) જણાવ્યું હતું કે પ્રતિવાદીઓ (ખાસ કરીને પ્રતિવાદી નં. 2 થી 6, જે મથુરાના સ્થાનિક મુસ્લિમો છે) મુસ્લિમ સમુદાયના ધાર્મિક મામલાઓમાં સક્રિયપણે ભાગ લે છે અને કથિત રૂપે તેના સામૂહિક હિતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો કરવાની માંગ
ગઈકાલે કોર્ટ દ્વારા નિર્ણય લેવાયેલી અરજીમાં, પ્રતિવાદી નં. 1 થી 6 દ્વારા, કથિત રીતે ઉક્ત સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા, ભારતના સમગ્ર મુસ્લિમ સમુદાયના તમામ વ્યક્તિઓ સામે 'સમાન હિત' ધરાવતા, પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો કરવાની પરવાનગી માંગવામાં આવી હતી. વાદીઓએ દલીલ કરી હતી કે આનાથી મુકદ્દમાઓની બહુવિધતા ટાળી શકાય છે અને દાવોનો સંપૂર્ણ અને અસરકારક ન્યાયિક નિર્ણય શક્ય બનશે.

બીજી બાજુ, પ્રતિવાદી નં. 1 (ઇદગાહ મસ્જિદનું સંચાલન કરતી સમિતિ) અને અન્ય વતી હાજર રહેલા એડવોકેટ તસ્નીમ અહમદીએ અરજીનો વિરોધ કરતા જણાવ્યું હતું કે તેઓ (પ્રતિવાદીઓ) ક્યારેય ભારતના મુસ્લિમ સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાની પરવાનગી માંગી નથી અને તેમને આવું કરવા માટે દબાણ કરી શકાય નહીં. તેમણે દલીલ કરી હતી કે ઓર્ડર 1 રૂલ 8 હેઠળનું પ્રતિનિધિત્વ સ્વૈચ્છિક હોવું જોઈએ, અને વાદી પસંદગીના વ્યક્તિઓ (પ્રતિવાદીઓ) દ્વારા સમગ્ર ધાર્મિક સમુદાય પર એકપક્ષીય રીતે દાવો કરવાનો દાવો કરી શકતા નથી. તેમણે અગાઉના કોર્ટના નિર્દેશોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને વાંધો ઉઠાવ્યો હતો કે દાવો નં. 17 માં વાદીઓ દ્વારા આવા વ્યાપક પ્રતિનિધિ રાહત માંગતા પહેલા ભારતના મુસ્લિમ સમુદાયને કોઈ નોટિસ જારી કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો ન હતો.

અન્ય વકીલોએ પણ, સંબંધિત દાવાઓમાં વાદીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા લોકો સહિત, અરજીની જાળવણીક્ષમતા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો કારણ કે તેમણે દલીલ કરી હતી કે તે પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ છે. અન્ય લોકોએ દાવો કર્યો હતો કે વાદીઓ લોકપ્રિયતા મેળવવા માગે છે અને અરજીમાં કાનૂની આધારનો અભાવ છે કારણ કે વાદી દેવતાને પહેલાથી જ કાનૂની વ્યક્તિ તરીકે પોતાની ક્ષમતામાં દાવો કરવાનો અધિકાર હતો. કેટલાક લોકોએ એવી પણ દલીલ કરી હતી કે 15 દાવાઓ પહેલાથી જ એકીકૃત કરવામાં આવ્યા હોવાથી, દાવો નં. 17 ના આ અરજી દાખલ કરવાથી (જોકે તે એકીકૃત નથી) મુખ્ય કાર્યવાહીની સુસંગતતાને ખલેલ પહોંચાડી શકે છે, જ્યાં દાવો નં. 1 ને મુખ્ય કેસ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.

કોર્ટની ટિપ્પણીઓ:
કોર્ટે શરૂઆતમાં નોંધ્યું હતું કે જોકે અરજીમાં પ્રાર્થના કલમ સંતોષકારક રીતે લખાયેલી નહોતી, પરંતુ તેની મનશા પ્લીડિંગ્સમાંથી સ્પષ્ટ હતી, અને તે એ હતી કે વાદીઓ સ્પર્ધાત્મક પ્રતિવાદીઓ અને વ્યાપક મુસ્લિમ સમુદાય સામે પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો ચલાવવા માંગતા હતા.

કોર્ટે ખાસ કરીને નોંધ્યું હતું કે વાદીઓએ સ્પર્ધાત્મક પ્રતિવાદીઓ સહિત ભારતના મુસ્લિમ સમુદાયના તમામ વ્યક્તિઓ સામે પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો ચલાવવાની પરવાનગી માંગી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી કે આને મુસ્લિમ સમુદાય વતી દાવો ચલાવવાનો પ્રયાસ તરીકે અર્થઘટન કરી શકાય નહીં.

"જોકે ઓર્ડર 1 રૂલ 8 CPC હેઠળની અરજીમાં પ્રાર્થના કલમ સંતોષકારક રીતે લખાયેલી નથી, છતાં અરજીમાં સમાવિષ્ટ પ્લીડિંગ્સ વાંચવાથી અરજદારનો ઈરાદો સ્પષ્ટ થાય છે," કોર્ટે જણાવ્યું.

કોર્ટે તેના 19 ડિસેમ્બર, 2024 ના અગાઉના આદેશનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો, જેમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે હિન્દુ ભક્તો વતી પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો દાખલ કરવા અંગે અખબારમાં જાહેર નોટિસ પહેલેથી જ જારી કરવામાં આવી હતી.

તેણે નોંધ્યું કે ઉક્ત નોટિસમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું હતું કે દાવો વિષયવસ્તુમાં રસ ધરાવતા તમામ હિન્દુ ભક્તો વતી ચલાવવામાં આવી રહ્યો છે, અને સ્પર્ધાત્મક પ્રતિવાદીઓ અને "અનુયાયીઓ, પુરુષો, કામદારો, સમર્થકો અથવા તેમના હેઠળ કાર્ય કરતી કોઈપણ અન્ય વ્યક્તિ સહિત ભારતના સમગ્ર મુસ્લિમ સમુદાય" સામે રાહત માંગવામાં આવી હતી.

આ સંદર્ભમાં, કોર્ટે હિન્દુ સમુદાયમાં ધાર્મિક વિવિધતાને ધ્યાનમાં લીધી. તેણે સ્વીકાર્યું કે હિન્દુઓ કોઈ એક દેવ, દેવી અથવા દેવતામાં વિશ્વાસના સંદર્ભમાં એકરૂપ જૂથ નથી, અને માન્યતાઓ મૂર્તિ પૂજાથી લઈને દૈવીની નિરાકાર કલ્પનાઓ સુધીની છે.

જોકે, કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ વ્યાપક શ્રેણીમાં, ભારતમાં અને વિદેશમાં ભગવાન કૃષ્ણના મોટી સંખ્યામાં ભક્તો અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેથી, કોર્ટના મતે, વાદીઓને આવા ભક્તો વતી પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો ચલાવવાની પરવાનગી આપી શકાય છે.

"જોકે, તેમની વચ્ચે ભારતમાં અને સમગ્ર વિશ્વમાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના મોટી સંખ્યામાં ભક્તો છે, જેમના વતી અને તેમના લાભ માટે, સ્પર્ધાત્મક પ્રતિવાદીઓ સામે પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો લડવાની અને તેની સાથે વ્યવહાર કરવાની વાદીઓ દ્વારા માંગવામાં આવેલી પરવાનગી સ્વીકાર્ય છે," કોર્ટે ટિપ્પણી કરી.

કોર્ટે વધુ અવલોકન કર્યું કે દાવો ભગવાન કૃષ્ણના ભક્તો વતી પ્રતિનિધિ દાવો તરીકે જાળવવા યોગ્ય છે. આ સંબંધમાં, સિંગલ જજે આગળ વધતા પહેલા જાહેર નોટિસની જરૂરિયાત દર્શાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટના એમ. સિદ્દિક (રામ જાનમભૂમિ મંદિર) વિ. સુરેશ દાસ (2020) ના ચુકાદા પર આધાર રાખ્યો હતો.

આમ, નિષ્કર્ષમાં, કોર્ટે સીપીસીના ઓર્ડર 1 રૂલ 8(1)(b) હેઠળ તેની સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને અરજીમાં માંગવામાં આવેલી રાહતમાં સુધારો કર્યો અને નીચેનો આદેશ પસાર કર્યો:

"43. ઓર્ડર 1 રૂલ 8 CPC હેઠળ કરવામાં આવેલી પ્રાર્થના કંઈક અસ્પષ્ટ જણાતી હોવાથી, ઓપરેટિવ ઓર્ડરમાં ઓર્ડર 1 રૂલ 8(1)(B) હેઠળ કોર્ટમાં નિહિત સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને રાહતમાં નીચે મુજબ સુધારો કરવા પાત્ર છે:

43.1 ઓર્ડર 1 રૂલ 8 CPC હેઠળની અરજીને એવી રીતે મંજૂરી આપવામાં આવે છે કે વાદીને દાવો નં. 1 થી 6 અને ભારતના સમગ્ર મુસ્લિમ સમુદાય સામે, દાવામાં રસ ધરાવતા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના ભક્તો વતી અને તેમના લાભ માટે પ્રતિનિધિ ક્ષમતામાં દાવો કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવે છે.

43.2 15 દિવસની અંદર એક રાષ્ટ્રીય અખબારમાં, વાદીના ખર્ચે, દાવામાં રસ ધરાવતા તમામ વ્યક્તિઓને ઓર્ડર 1 રૂલ 8(1)(a) CPC હેઠળ નોટિસ જારી કરવામાં આવે. આ કોર્ટના 19 ના 20 ના આદેશ અનુસાર, વાદી, જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં, દાવામાં આનુષંગિક સુધારા માટે અલગ અરજી દાખલ કરી શકે છે."

એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે કોર્ટનો આદેશ, ચુકાદાના ફકરા 43.1 માં નોંધાયેલ મુજબ (ઉપર ટાંકવામાં આવેલ), મૂળ દાવામાં માંગવામાં આવેલી રાહત જેવો જ છે. આ કોર્ટ દ્વારા પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કારણ કે તેણે જણાવ્યું હતું: "...રાહતને સુધારવા પાત્ર છે..." ફકરા 43 માં.

આ મામલો હવે 22 ઓગસ્ટ 2025 ના રોજ બપોરે 2:00 વાગ્યે આગળની સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ છે.

કેસ શીર્ષક - ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ (ઠાકુર કેશવ દેવ જી મહારાજ) વિરાજમાન અને 4 અન્ય વિ. અંજુમન ઇસ્લામિયા કમિટી ઓફ શાહી મસ્જિદ ઇદગાહ અને 7 અન્ય.