આગામી ઉપરાષ્ટ્રપતિ કોણ બનશે? શું છે ચૂંટણી પ્રક્રિયા ?
ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનવા માટે કઈ લાયકાત હોવી જોઈએ? ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મતદાન કેવી રીતે થાય છે?
નવી દિલ્હી તા.૨૨: સોમવારે મોડી સાંજે ઉપરાષ્ટ્રપતિ જગદીપ ધનખડે સ્વાસ્થ્યના કારણોસર પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું. ધનખડનું રાજીનામું એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે સંસદનું ચોમાસુ સત્ર શરૂ થયું છે. આવી સ્થિતિમાં, ઉપરાષ્ટ્રપતિની પસંદગી કેવી રીતે થાય છે તે જાણવું મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારતમાં, ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ પણ હોય છે. જો કોઈ કારણોસર રાષ્ટ્રપતિનું પદ ખાલી પડે છે, તો ઉપરાષ્ટ્રપતિ તેની જવાબદારી સંભાળે છે.
ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ફક્ત લોકસભા અને રાજ્યસભાના સાંસદો જ ભાગ લે છે. આ ચૂંટણીમાં કેન્દ્ર સરકાર નિયુકત સભ્યો પણ ભાગ લે છે. જ્યારે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં, તમામ રાજ્ય વિધાનસભાઓના લોકસભા સાંસદો અને ધારાસભ્યો મતદાન કરે છે.
ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડવા માટે ભારતનો નાગરિક હોવો જરૂરી છે. તેમની ઉંમર ૩૫ વર્ષથી વધુ હોવી જોઈએ અને તેમણે રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાઈ આવવા માટે તમામ પાત્રતા માપદંડો પૂર્ણ કરવા જોઈએ. ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદ માટે ચૂંટણી લડી રહેલા ઉમેદવારે ૧૫,૦૦૦ રૂપિયા પણ જમા કરાવવા પડશે. આ સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ જેવા છે. જો કોઈ ચૂંટણી હારી જાય અથવા તેને ૧/૬ મત ન મળે તો આ રકમ જમા થાય છે.
બંને ગૃહોના સાંસદો ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ભાગ લે છે. આમાં, ૨૪૫ રાજ્યસભા અને ૫૪૩ લોકસભા સાંસદો ભાગ લે છે. રાજ્યસભાના સભ્યોમાં, ૧૨ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુકત સાંસદોનો પણ તેમાં સમાવેશ થાય છે.
ઉપરાષ્ટ્રપતિની પસંદગી પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ પ્રણાલી દ્વારા થાય છે. આમાં, મતદાન એક ખાસ રીતે થાય છે, જેને સિગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ સિસ્ટમ્સ કહેવામાં આવે છે.
મતદાન દરમિયાન, મતદાતાએ ફક્ત એક જ મત આપવાનો હોય છે, પરંતુ તેણે પોતાની પસંદગીના આધારે પ્રાથમિકતા નક્કી કરવાની હોય છે. મતપત્ર પર, મતદાતાએ પોતાની પહેલી પસંદગીને ૧, બીજી પસંદગીને ૨, વગેરે તરીકે પ્રાથમિકતા આપવાની રહેશે.
આ રીતે સમજો, જો એ, બી અને સી ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડી રહ્યા હોય, તો મતદાતાએ દરેકના નામની આગળ પોતાની પહેલી પસંદગીનો ઉલ્લેખ કરવો પડશે. ઉદાહરણ તરીકે, મતદાતાએ એ ની આગળ ૧, બી ની આગળ ૨ અને સી ની આગળ ૩ લખવાનું રહેશે.
ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે એક ક્વોટા નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. મતદાન કરનારા સભ્યોની સંખ્યાને બે વડે ભાગાકાર કરો અને પછી તેમાં ૧ ઉમેરો. ધારો કે ચૂંટણીમાં ૭૮૭ સભ્યોએ મતદાન કર્યું, તો તેને ૨ વડે ભાગવાથી ૩૯૩.૫૦ મળે છે. આમાં ૦.૫૦ ગણાતું નથી, તેથી સંખ્યા ૩૯૩ થાય છે. હવે જો આપણે આમાં ૧ ઉમેરીએ તો તે ૩૯૪ થાય છે. ચૂંટણી જીતવા માટે ૩૯૪ મત મેળવવા જરૂરી છે.
મતદાન પૂર્ણ થયા પછી, પ્રથમ રાઉન્ડની ગણતરી કરવામાં આવે છે. આમાં, સૌ પ્રથમ એ જોવામાં આવે છે કે બધા ઉમેદવારોને પ્રથમ પસંદગીના કેટલા મત મળ્યા છે. જો પ્રથમ મતગણતરીમાં જ કોઈ ઉમેદવારને જરૂરી ક્વોટા કરતાં બરાબર અથવા વધુ મત મળે તો તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે.
જો આવું ન થાય તો ગણતરી ફરીથી થાય છે. આ વખતે, જે ઉમેદવારને સૌથી ઓછા મત મળે છે તે બહાર થઈ જાય છે. પરંતુ તેમને પ્રથમ પ્રાથમિકતા તરીકે આપવામાં આવેલા મતોમાં, એ જોવામાં આવે છે કે કોને બીજી પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. પછી આ પ્રાથમિકતા મતો બીજા ઉમેદવારને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે.
આ બધા મતો ઉમેર્યા પછી, જો કોઈ ઉમેદવારને જરૂરી ક્વોટા અથવા વધુ મત મળે, તો તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે. પરંતુ જો બીજા રાઉન્ડમાં કોઈ વિજેતા ન બને, તો ફરીથી એ જ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા એક ઉમેદવાર જીતે ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે.
(9:54 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
